Ga direct naar de inhoud Ga direct naar het hoofdmenu Ga direct naar het zoekveld
 

Thuistest als alternatief voor uitstrijkje

Volgend jaar gaat het nieuwe bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker van start. Chris Meijer van het VU medisch centrum ontwikkelde een test waarmee vrouwen zelf thuis materiaal kunnen afnemen voor het onderzoek. Hij kreeg hiervoor een Parel van ZonMw.

Chris Meijer heeft zich jarenlang als hoogleraar pathologie in het VU medisch centrum verdiept in verscheidene ziekten, waaronder baarmoederhalskanker. Nu, aan het eind van zijn loopbaan, komt de ondernemer in hem boven. De zelftest die zijn bedrijf Self-Screen ontwikkelt en produceert sluit aan bij de methode die vanaf 2016 wordt toegepast in het bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker. De voornaamste winst waarover hij het voorlopig heeft, is gezondheidswinst. ‘We weten dat er vrouwen in Nederland zijn die nooit meedoen aan het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker. Om persoonlijke of culturele redenen weigeren zij een uitstrijkje te laten maken. Wij hebben een manier gevonden om deze groep vrouwen te bereiken.’

Succesvol bevolkingsonderzoek

Baarmoederhalskanker komt wereldwijd veel voor. Als de ziekte niet op tijd herkend en behandeld wordt, betekent het een lange, pijnlijke lijdensweg met fatale afloop. Het goede nieuws is dat de ziekte zich langzaam ontwikkelt. Vanaf het moment dat in een uitstrijkje de eerste afwijkende cellen gevonden worden, duurt het nog vele jaren voordat echt kanker ontstaat. Meijer: ‘Dat maakt het bevolkingsonderzoek zoals we dat tot dusver deden, zo succesvol. Als je een afwijking in eerste instantie mist, krijg je van de natuur nog een herkansing.’

Ontstaan baarmoederhalskanker

Het onderzoek van Meijer en collega-pathologen leverde een gedetailleerd beeld op van het ontstaan van baarmoederhalskanker. Het begint bij besmetting met een hoog-risicovariant van het Humaan Papilloma Virus (hr-HPV) tijdens onbeschermde seks. In de loop van hun leven raken ongeveer 8 op de 10 vrouwen besmet. Bij de meesten overwint het afweersysteem van het lichaam het virus. Bij een kleine minderheid blijft het virus jarenlang aanwezig in de baarmoedermond. En bij een deel van deze vrouwen ontstaan kwaadaardige veranderingen in de cellen waar het virus zich schuilhoudt. ‘Als er geen virus in de baarmoedermond zit, ben je veilig. Zit het er wel, dan behoor je tot de risicogroep. Dit zijn de vrouwen die we regelmatig terug willen zien.’

Nieuwe aanpak

En dat is in een notendop de aanpak van het nieuwe bevolkingsonderzoek. De cellen uit het uitstrijkje worden niet langer beoordeeld op hun uiterlijk, maar op de aanwezigheid van hr-HPV. Omdat deze bepaling betrouwbaarder is, kan het aantal uitstrijkjes omlaag. Voor vrouwen vanaf 40 jaar die niet besmet zijn met HPV is controle eens per 10 jaar genoeg, in plaats van elke 5 jaar. Vrouwen die wel besmet zijn, worden intensiever gecontroleerd.

‘Deze test is minstens zo gevoelig als de huidige methode’

Meijers plannen voor een zelftest bouwen voort op de nieuwe aanpak. ‘Om het uiterlijk van de cellen te beoordelen heb je echt een uitstrijkje nodig. Voor het aantonen van het virus kun je die cellen ook op een andere manier verzamelen. Met een apparaatje dat de vrouw zelf kan inbrengen tot bij de baarmoedermond spuit zij een vloeistof in waarmee ze de baarmoedermond spoelt. Vervolgens zuigt het apparaatje deze vloeistof met cellen van de baarmoedermond weer op. Die vloeistof gaat in een meegeleverd buisje en dat gaat naar ons laboratorium. Wij hebben een nieuwe test ontwikkeld die toepasbaar is op zowel het door de dokter afgenomen uitstrijkje als op het door de vrouw zelf afgenomen materiaal.’ Deze hr-HPV-test spoort de vrouwen op met een verhoogd risico op kanker, 5 tot 7 procent van de doelgroep van het bevolkingsonderzoek.

Gevoeliger test

De zelfafname is in grote studies effectief gebleken. Het verzamelde materiaal is geschikt om de aan- of afwezigheid van het virus te bepalen. De nieuwe test is veel gevoeliger dan de klassieke methode van celonderzoek. De Amsterdamse pathologen zijn nog een stap verder gegaan. De aanwezigheid van hr-HPV wijst op zich alleen op een risico; de infectie kan immers voorbijgaan. Daarom ontwikkelden zij ook een test waarmee in hetzelfde materiaal (beginnende) kankercellen opgespoord kunnen worden in het DNA, zonder uitstrijkje dus. 

Meijer: ‘We hebben laten zien dat deze test minstens zo gevoelig en voldoende specifiek is als de huidige methode. We kunnen vrouwen die via de zelftest meedoen aan het bevolkingsonderzoek dus met voldoende zekerheid geruststellen of doorsturen naar de gynaecoloog.’ Vanaf 2016 krijgt elke vrouw die de oproep voor het bevolkingsonderzoek negeert of vergeten is, de mogelijkheid om de zelfafnametest aan te vragen en gratis toegestuurd te krijgen. 

Tekst: Pieter van Megchelen
Foto: Marijn van Zanten