Ga direct naar de inhoud Ga direct naar het hoofdmenu Ga direct naar het zoekveld
 
Het nut van nudging

Een small milkshake van een halve liter

Hoe kun je mensen een duwtje of nudge in de goede richting geven om gezondere keuzes te kunnen maken? Hoogleraar Ingrid Steenhuis onderzoekt hoe zo’n aanpak eruit kan zien voor eetgedrag. ‘Het komt erop neer dat je mensen helpt een gezonde keuze te maken zonder dat ze ermee bezig hoeven te zijn.’

In het bedrijfsrestaurant staan ze vaak. Grote borden met enorme porties. ‘Deze hoeveelheden zijn meestal te groot voor de zittende medewerker, die niet met post door het gebouw rent, maar de hele dag achter de computer zit. En dan is er ook nog een verschillende energiebehoefte tussen mannen en vrouwen’, zegt Ingrid Steenhuis, hoogleraar preventie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. In één van haar onderzoeken bekeek ze wat het effect was als tevens kleinere porties, met twee derde van de hoeveelheid, werden aangeboden. ‘Toen bleek dat 10 procent de kleinere portie nam in plaats van de grote. Dat is misschien niet veel. Maar het is gemakkelijk behaalde winst.’

Zachte aanpak

Steenhuis doet sinds 15 jaar, veelal met subsidie van ZonMw, onderzoek naar de invloed van de omgeving op gedrag door andere keuzes aan te bieden. Ofwel: nudging. ‘Alleen noemden we dat indertijd geen nudging’, zegt Steenhuis. Het staat voor: een duwtje in de goede richting geven. Het werk van Steenhuis richt zich op preventie van overgewicht. ‘Je kunt mensen tot andere keuzes bewegen door regelgeving, maar dat is een harde aanpak. Ook kunnen we mensen ander gedrag aanleren, maar met educatie alleen komen we er niet. Nudging is een zachte manier van veranderen. Je ontneemt mensen geen keuzes. Het komt erop neer dat je mensen helpt een gezonde keuze te maken zonder dat ze ermee bezig hoeven te zijn.’

Vele terreinen

Nudging kan op vele terreinen worden toegepast: van energiebesparing tot gezondheidszorg. De aandacht ervoor groeit. Onlangs bracht de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) een rapport over nudging uit. Binnenkort komt de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) met een advies over de benutting van gedragswetenschappelijke kennis voor beleid. Over de grenzen aan leefstijlbeïnvloeding verscheen een signalering van het Centrum voor Ethiek en Gezondheid (CEG).

Marketing

In haar boek Smartsize Me beschreef Steenhuis hoe mensen dagelijks worden overgehaald tot bepaald gedrag. ‘De commercie maakt enorm veel gebruik van nudgen. Alleen heet het dan marketing. De supermarkt is één grote nudging plek. Door de routing, het aantal meters schap dat een product heeft, het plaatsen van producten in speciale displays op de kop van een gangpad, en de “zeurkassa’s” met snoep, waar kinderen die met hun ouders in de rij staan om gaan zeuren. Op ooghoogte staan veelal de bewerkte producten van de duurdere merken. Bij deze producten, die een hoog vet- en suikergehalte hebben, zijn waarschijnlijk de hoogste winstmarges te halen. Het is logisch dat bedrijven dat doen, want hun doel is om winst te maken en niet om mensen gezond te maken. Maar als de overheid mensen wil stimuleren tot andere keuzes, dan noemen we het betutteling. Het is meten met twee maten. Ik snap dat de overheid voorzichtig moet zijn. Het gaat om de autonomie van de burger. Maar in hoeverre ben je autonoom, als mensen zo extern worden beïnvloed?’

‘De slogan “gezond” associëren mensen met: minder lekker’

Sympathie heeft ze voor de actie van Michael Bloomberg, de vorige burgemeester van New York, om consumptie van overwicht bevorderende frisdranken te verminderen. ‘Hij verbood mensen niet om cola te drinken. Maar hij verzette zich tegen de grote bekerformaten’, zegt Steenhuis. Ze wijst erop dat ook in de Nederlandse ‘to-go-cultuur’ opmerkelijke voorbeelden van small, medium en large formaten te vinden zijn. ‘Soms wordt een milkshake van 400 ml small genoemd. Ik zou het een goed idee vinden als er een maximum aan maten wordt gesteld.’

Frisdranktaks

Ook lichte prijsprikkels gelden als zacht duwtje in de goede richting. Zo deed Steenhuis onderzoek naar belasting op frisdrank. Via een game deden mensen in een virtuele supermarkt boodschappen. ‘Als ze virtueel langs de schappen lopen, blijken ze minder vaak de duurdere gesuikerde dranken te kopen. Dat is onbewust gedrag, want we zeggen niet van tevoren dat die frisdranktaks er op zit.’

Bedrijfsrestaurants

Hoe effectief is nudging voor de gezondheidszorg? ‘We moeten niet verwachten dat dit dé oplossing is. Overgewicht is een complex probleem, dat complexe oplossingen vergt. Maar kleine experimenten laten een positief effect zien. We hebben echter grote veldstudies nodig om te zien of er in het echte leven effect op het eetgedrag is.’ Die wens gaat nu deels in vervulling. Steenhuis is een groot project gestart met de Vereniging van Nederlandse Cateringorganisaties. ‘In bedrijfsrestaurants gaan we diverse manieren van nudging combineren: porties, prijs en de routing door het restaurant.’ Steenhuis waarschuwt wel voor het juiste woordgebruik bij deze interventies. ‘Noem het niet “gezond”, want mensen associëren dat vaak met: minder lekker. Dus geef het een andere slogan mee: hip, lekker of puur.’

Tekst: Tjitske Lingsma
Foto: Corbis