Alvleesklierkanker wordt meestal in een laat stadium ontdekt. De overlevingskans is dan klein. Om deze tumor vroeger te kunnen opsporen, ontwikkelde het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) een bloedtest. Hiermee wordt het volgens projectleider Wilma Mesker mogelijk mensen met erfelijke alvleesklierkanker tijdig te behandelen.

Wilma Mesker van de afdeling Heelkunde van het LUMC doet al jaren onderzoek naar vroege opsporing van borst-, darm- en alvleesklierkanker. De focus ligt hierbij op door mutaties afwijkende eiwitten in het bloed, die gerelateerd zijn aan deze vormen van kanker. Tijdens die speurtocht deed Mesker samen met haar collega’s een bijzondere bevinding, vertelt ze. ‘We zagen dat aan die eiwitten ook bepaalde suikergroepen zitten – zogenaamde glycanen – die stabieler en ziektespecifieker zijn. Dit fenomeen hebben we toegepast bij de ontwikkeling van een bloedtest om alvleesklierkanker vroeg op te sporen. Hiervoor kregen we steun vanuit het ZonMw-programma Preventie Vroege Opsporing.’

Waarom is vroege opsporing bij alvleesklierkanker zo belangrijk?

‘Dit is een van de agressiefste en meest dodelijke tumoren. Jaarlijks komen er in ons land zo’n 2500 patiënten bij met deze ziekte. Groot probleem is dat zij er in het begin niets van merken en pas veel later vage klachten krijgen. Het lijkt dan alsof je last hebt van de maag omdat de alvleesklier in de bovenbuik ligt, net onder het middenrif. Ook met echo en MRI is zo’n tumor in het begin nauwelijks te zien. Wordt die eenmaal ontdekt, dan is bij zo’n 20% van de patiënten nog een operatie mogelijk. Bij de anderen is de tumor dan al uitgezaaid. Dus bij een vroegere diagnose kun je meer mensen opereren en wellicht redden.’

Jullie hebben die glycanen in het bloed van kankerpatiënten ontdekt. Wat hebben jullie met die vondst gedaan?

‘Samen met oncologisch chirurg Bert Bonsing van ons ziekenhuis hebben we via bloedmonsters de glycanen bij een groep van 114 patiënten met alvleesklierkanker vergeleken met die bij een gezonde controlegroep. We zagen dat maar liefst 51 suikergroepen verschillend waren.’

Hoe hebben jullie de nieuwe bloedtest onderzocht?

‘We zijn verder gegaan met een selectie van 13 glycanen die het meest onderscheidend bleken. We vroegen ons af of die een voorspellende waarde hebben bij mensen die erfelijk zijn belast met alvleesklierkanker maar de ziekte nog niet hebben. Zij hebben een verhoogde kans van 36% om deze tumor te krijgen. Voor een longitudinale follow-up werkten wij nauw samen met de maag-darm-leverartsen Monique van Leerdam van het LUMC en Marco Bruno van het Erasmus MC. Zij leverden cohorten van respectievelijk 97 en 68 personen. Die mensen komen normaal elk half jaar voor controle in het ziekenhuis.’

‘Zelfs 50 maanden vóór de diagnose zagen we bij 2 patiënten al veranderingen optreden in deze suikergroepen’

Wat zagen jullie?

‘We hebben in ruim 4 jaar tijd minstens 3 keer een buisje bloed afgenomen bij al deze mensen toen ze nog niet ziek waren. Wat we zagen, was toch wel frappant. Van de deelnemers die alvleesklierkanker kregen, konden we dat voor 90% voorspellen met de 13 glycanen. Zelfs 50 maanden vóór de diagnose zagen we bij 2 patiënten al veranderingen optreden in deze suikergroepen. De betreffende glycanen transformeerden tijdens het ziekteproces, terwijl echo en MRI nog geen afwijkingen lieten zien.’

Dat klinkt hoopvol, maar wat heb je daaraan als je op een echo of MRI nog geen tumorweefsel kunt zien? Dan kun je toch ook niets operatief weghalen?

‘Klopt. Opereren heeft dan nog geen zin. Als je in zo’n vroeg stadium bijvoorbeeld een tumor in de borst zou ontdekken, kun je die preventief verwijderen. Een alvleesklier weghalen is natuurlijk geen optie. Wel kun je die persoon intensiever gaan volgen. Wat we bovendien zien, is dat de imaging grote sprongen maakt. Een MRI-scanner met een veldsterkte van 7 Tesla heeft een veel hogere resolutie dan de apparaten waarmee ziekenhuizen nu werken. Dus met betere beeldvormende apparatuur kunnen we vroeger de beginnende tumor traceren.’

Denkt u ook aan de mogelijkheid van een bevolkingsonderzoek met zo’n bloedtest?

‘Lijkt me geen goed idee. Alvleesklierkanker komt relatief weinig voor. Voor een bevolkingsonderzoek moet een test zeer betrouwbaar zijn en geen mensen ten onrechte eruit halen, terwijl zij niet ziek zijn. Je moet afwegen of je niet veel mensen onnodig ongerust gaat maken. Wel kun je eventueel ook andere hoogrisicopatiënten die bij de huisarts bekend zijn, volgen met de test. Dan kun je denken aan mensen met een alvleesklierontsteking en wellicht personen die veel roken en alcohol drinken. Ook laten studies zien dat mensen met diabetes in die categorie vallen. Zelf ben ik geen medicus en kan ik hierover minder oordelen. Laten we ons eerst beperken tot de mensen die erfelijk zijn belast.’

Wat is de volgende stap?

‘We willen de test nog graag valideren met een andere, liefst internationale serie patiënten. En we werken aan een versimpeling van de methode. Uiteindelijk willen we dat de doelgroep elke 3 maanden thuis via een simpele vingerprik een druppel bloed op een kaartje naar een klinisch laboratorium opstuurt. Deze methode hebben we al ontwikkeld en gevalideerd. Alleen willen we het voor die laboratoria nog makkelijker maken. Wij hebben voor ons onderzoek gebruik gemaakt van geavanceerde massaspectrometrie om de glycanen in het bloed te bestuderen. Dit is een nogal bewerkelijke methode. Ik zou die graag makkelijker maken, zodat klinische laboratoria die ook kunnen toepassen als routinetest.’


Tekst: John Ekkelboom
Foto: Michiel de Fotograaf
Publicatiedatum: 21 april 2021

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: NavigatieDirect naar: Onderkant website