Medici en wetenschappers schromen vaak om kinderen te laten deelnemen aan onderzoek. Dat is onterecht, zeggen de initiatiefnemers van Kindenonderzoek.nl. Op deze website bundelden zij hun eigen kennis voor collega-onderzoekers, kinderen en ouders. ZonMw beloont hun gezamenlijke inspanningen met een Parel.

Geneesmiddelenonderzoek bij kinderen is een sterk onontgonnen gebied. Ethische belemmeringen of risico’s op bijwerkingen staan in de weg. Voor commerciële partijen is onderzoek niet ‘lonend’, onder andere  vanwege de kleine afzetmarkt, in elk geval in de westerse wereld. En vaak zijn er praktische problemen, zoals toestemming van ouders krijgen. Daarnaast hebben we als samenleving last van ons ‘kindbeeld’, zegt Ronella Grootens. ‘We nemen kinderen nog altijd onvoldoende serieus. Volwassenen denken te weten wat kinderen willen én wat goed voor ze is. Maar je kunt kinderen ook zien als mensen die zelf iets te melden hebben over medisch-wetenschappelijk onderzoek.’

Stoffen anders omzetten

Hans van Goudoever, kinderarts in het Amsterdamse Emma Kinderziekenhuis, herkent het beeld. We missen volgens hem kansen, terwijl het belang van geneesmiddelenonderzoek bij kinderen evident is. ‘Slechts ongeveer de helft van de voorgeschreven medicijnen is in deze groep onderzocht. Daardoor weten we onvoldoende over de werking. Kinderen zijn geen volwassenen in miniformaat, hun lichaam functioneert heel anders. Ze zetten stoffen anders om, alleen al omdat organen als lever en nieren nog volop in ontwikkeling zijn. In deelgebieden als de neonatologie of de kinderoncologie is inclusie van kinderen in onderzoek inmiddels het uitgangspunt. Maar dat zijn kleine groepen, met weinig diagnoses per jaar. Alleen al in het Emma Kinderziekenhuis behandelen we jaarlijks zo’n 60.000 kinderen. Die kunnen veel baat hebben bij wetenschappelijk onderzoek.’

Meer dan geneesmiddelenonderzoek

Dat voordeel is er niet alleen vanwege een betere inzet van geneesmiddelen, benadrukt Mira Staphorst, die in 2017 is gepromoveerd op door kinderen ervaren belasting in onderzoek. ‘Kinderen zitten ook in grote cohortstudies, zoals Generation R, dat 10.000 Rotterdamse kinderen volgt vanaf de zwangerschap tot in hun jonge volwassenheid. Of het Amsterdamse Sarphati Cohort. In die studies gaat het om gezondheid in brede zin, inclusief psychologische en sociale aspecten.’ Irma Hein onderstreept het bredere belang. Als kinder- en jeugdpsychiater promoveerde zij in 2015 op het bepalen van de wilsbekwaamheid van kinderen in onderzoek. ‘Psychiatrische problemen beginnen vaak al op jonge leeftijd. Weten hoe zoiets verloopt binnen de ontwikkeling, is net zo relevant als geneesmiddelenonderzoek. Het gaat bijvoorbeeld ook om psychologische concepten als gehechtheid.’

Kleine handen

En denk aan medische hulpmiddelen, vervolgt Grootens. Ze noemt het voorbeeld van een nieuwe insulinepomp, waarvan pas in de praktijk bleek dat kleine kinderhanden er niet mee overweg konden. Ook hier had deelname van kinderen in de ontwikkelfase volgens haar problemen kunnen voorkomen.

‘We weten nu dat kinderen prima kunnen beslissen over medisch-wetenschappelijk onderzoek. En dat ze vaak zelfs graag meedoen’

Kortom: genoeg redenen om kinderen intensiever te betrekken bij onderzoek en innovatie, vinden alle vier. Ze pleiten voor minder aarzeling op dit vlak. Van Goudoever: ‘We vinden het te snel zielig, al die prikken of andere handelingen in zo’n studie. Terwijl kinderen daar vaak amper problemen mee hebben.’ Staphorst: ‘Dat bleek ook duidelijk in ons onderzoek. Ze kunnen wel eens zenuwachtig zijn, maar een belangrijk bezwaar is dat een onderzoek saai is. Kinderen zijn vaak erg gemotiveerd om deel te nemen. Ze zijn geïnteresseerd hoe een lichaam werkt. En zieke kinderen vinden het belangrijk anderen te kunnen helpen door mee te doen met een studie.’

Al heel jong wilsbekwaam

Kinderen hebben vanaf 12 jaar medezeggenschap in hun behandeling, en daarmee ook in deelname aan wetenschappelijk onderzoek. Irma Hein onderzocht hoe je wilsbekwaamheid bij minderjarigen kunt beoordelen. ‘Er zijn veel instrumenten om die bij volwassenen te meten. Voor kinderen zijn we uitgekomen op een semigestructureerd interview dat je met een kind kunt doen als je twijfelt. Áls, want in algemene zin kunnen kinderen al heel jong een weloverwogen keuze maken. Wij kwamen uit op een gemiddelde leeftijd van 11,2 jaar. Dat is soms anders in meer kwetsbare groepen, zoals kinderen met een psychische aandoening. Bij hen kan zo’n interview dan een goed idee zijn.’

Toegankelijke informatie

Naast het inschatten van de wilsbekwaamheid is goede voorlichting cruciaal voor informed consent. Grootens, in 2016 gepromoveerd op dit onderwerp, werkte hiervoor onder meer aan een jeugdversie van het proefpersonen-informatieformulier. Het stripboek Anne en de Groeneneuzengriep, samen met kinderen gemaakt, maakt ingewikkelde medische informatie toegankelijk. Grootens: ‘De bijdrage van kinderen was onmisbaar. Toen we het stripboek in schoolklassen testten, bleek het kinderen erg te interesseren. Volwassenen zeggen dat kinderen informatie over zoiets als placebo’s vast niet relevant vinden. Maar kinderen zeiden: nu snap ik eindelijk hoe dat werkt! Onze les: vul het niet voor ze in.’

Gewoon aan ze vragen

Volgens Van Goudoever hebben de projecten én het samenbrengen van de opbrengsten op www.kindenonderzoek.nl veel bewustwording onder medici en wetenschappers teweeggebracht. ‘We weten nu veel beter dat kinderen prima kunnen beslissen over medisch-wetenschappelijk onderzoek. En dat ze vaak zelfs graag meedoen. Dokters en medisch-ethische commissies hoeven dus niet zo terughoudend te zijn. Je kunt het kinderen en ouders gewoon vragen.’ Grootens is trots op het resultaat. ‘We begonnen allemaal in ons eigen project. Nu is er een one-stop-platform waar alle betrokkenen – kinderen, ouders, professionals én onderzoekers – alle relevante informatie kunnen vinden.’

Parel voor onderzoek bij kinderen

Op donderdag 15 april 2021 is tijdens het jaarlijkse congres Goed Gebruik Geneesmiddelen een ZonMw Parel uitgereikt aan enkele projectleiders die zich hebben onderscheiden op het gebied van wetenschappelijk (geneesmiddelen)onderzoek bij kinderen. Het gaat om 3 projecten in het ZonMw-programma Priority Medicines Kinderen, dat inmiddels deel uitmaakt van het programma Goed Gebruik Geneesmiddelen. Tijdens 3 aansluitende implementatieprojecten gingen de projectleiders en -uitvoerders een samenwerking aan, waarbij ze alle relevante informatie en expertise bijeenbrachten op één platform: kindenonderzoek.nl. Naast voorlichtingsmateriaal voor ouders en kinderen zijn hier informatie en hulpmiddelen voor onderzoekers te vinden rond onder meer informed consent, wilsbekwaamheid en kinderen actief betrekken. De website is inmiddels ondergebracht bij de Vereniging Samenwerkende Ouder- en Patiëntenorganisaties (VSOP) en de Stichting Kind en Ziekenhuis.

 


Tekst: Marc van Bijsterveldt
Foto:  Frank van der Burg
Publicatiedatum: 21 april 2021

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: NavigatieDirect naar: Onderkant website