Jongeren met een lichte verstandelijke beperking (LVB) komen relatief vaak in aanraking met justitie. Wat is er nodig om dat te veranderen? In twaalf ZonMw-projecten blijkt vroegtijdige hulp de sleutel. ‘Zorg dat je een LVB vroegtijdig herkent en pas je gedrag daarop aan.’

‘We willen voorkomen dat mensen met een LVB in de strafrechtketen belanden’, zegt Hasan Göleli, portefeuillehouder veiligheid in sociaal domein bij het ministerie van Justitie en Veiligheid. ‘En als ze er toch terechtkomen, willen we voorkomen dat dat opnieuw gebeurt.’ Veel mensen met een LVB kunnen moeilijk meekomen in de maatschappij, doordat die steeds complexer wordt. Voor hen zijn veel zaken ingewikkeld, zoals het vinden van werk of het onderhouden van relaties. Ze missen soms het overzicht en worden gemakkelijker door anderen beïnvloed. Ook op het rechte pad blijven is soms lastig. Terwijl slechts 15 procent van de bevolking een LVB heeft, is hun aandeel onder gedetineerden 45 procent. Tegelijkertijd lopen ze drie tot vier keer meer risico dan gemiddeld om het slachtoffer te worden van criminaliteit.

LVB-proof

Het ministerie van Justitie en Veiligheid wil hierin verandering brengen. Het is bezig de strafrechtketen ‘LVB-proof’ te maken, aldus Göleli. Bureau HALT screent jongeren die voor een straf bij hen komen tegenwoordig op een LVB; gevangenissen en de reclassering gaan dit voorbeeld volgen. Maar er is meer nodig, zowel binnen de justitiële keten als daarbuiten, bijvoorbeeld in de hulpverlening. Göleli: ‘Wij moeten allereerst ons eigen werk goed doen en bij het opleggen van straf rekening houden met de beperking van mensen. Maar onze rol in hun leven is beperkt. Wij kunnen niet hun schulden oplossen of zorgen dat ze huisvesting hebben.’

Betere hulp

Vandaar dat het ministerie twaalf ZonMw-projecten financierde om de hulp aan deze doelgroep over de gehele linie te verbeteren: in de strafrechtketen, maar ook in het onderwijs, de zorg en het welzijnswerk. Göleli: ‘Hoe meer aandacht er voor hen is in andere domeinen, hoe minder mensen met een LVB instromen in de strafrechtketen of slachtoffer worden van criminaliteit. Laten we wel zijn: de meeste mensen met een LVB komen nooit met justitie in aanraking, maar hebben het wel moeilijk.’

De LVB-projecten vielen binnen ZonMw onder twee programma’s: Gewoon Bijzonder en het Actieprogramma Verward Gedrag. De resultaten zijn gebundeld in een digitale publicatie.

Meer oog voor deze doelgroep is zeer welkom, vindt voorzitter Johanna Haanstra van het ZonMw-programma Gewoon Bijzonder. In het overheidsbeleid van de afgelopen jaren lag de nadruk vooral op de zelfstandigheid van mensen met een LVB. ‘Het idee was: mensen met een LVB kunnen zelfstandig wonen en redden zich wel. En velen van hen vinden het zelf ook fantastisch om zelfstandig te wonen. Maar om erbij te kunnen horen – wat ontzettend belangrijk is – hebben zij wel enige stut en steun nodig vanuit de maatschappij. Niet voor niets categoriseren we deze groep als licht beperkt.’

Effect toetsen

Onderzoek maakt die steun volgens haar effectiever. ‘Er zijn veel mensen die met goede bedoelingen oplossingen bedenken, maar je wilt weten of het ook werkt. De meerwaarde van deze ZonMw-projecten is dat de werkwijzen meteen werden getoetst. Als je kunt laten zien dat een aanpak effect heeft, kun je hem ook makkelijker verspreiden.’ Het ging om kleinschalige projecten, waarin inzichten over preventie werden vertaald naar de praktijk. Göleli: ‘Uit onderzoek weten we wat de belangrijkste factoren zijn die beschermen tegen criminaliteit: vroegtijdige onderkenning van de LVB en een goed netwerk om de jongere heen. In deze projecten zie je die elementen terug.’

‘Wees alert’

Vier van de twaalf benaderingen hebben een directe link met criminaliteit. Zoals een bewustwordingstraining voor de politie en een app die helpt bij de begeleiding door een maatje van jonge gedetineerden met een LVB en een migratieachtergrond. De andere acht draaien om passende hulp en sociale ondersteuning op uiteenlopende gebieden – zoals werk, socialemediagebruik en daginvulling – en een betere toerusting van professionals.

‘Als je weet dat iemand een LVB heeft, kun je onbegrip en escalatie voorkomen’

Hoe gevarieerd de onderwerpen ook zijn, Haanstra ziet een duidelijke rode draad in alle resultaten. ‘Het komt toch steeds neer op: wees alert, zorg dat je een LVB herkent en pas je gedrag daarop aan.’ Göleli: ‘Als je weet dat iemand een LVB heeft, kun je onbegrip en escalatie voorkomen.’ Hij kent vanuit de reclassering het verhaal van een man die nooit kwam opdagen op afspraken. ‘Uiteindelijk kwamen ze erachter dat hij niet kon klokkijken. Dan is het maken van afspraken weinig effectief.’

Direct bruikbaar

De portefeuillehouder is tevreden over de opbrengsten. ‘Er zijn instrumenten opgeleverd waarmee professionals hun werk beter kunnen doen. Ze zijn direct bruikbaar en ook al in gebruik.’ Nu is het tijd voor verdere verspreiding van de resultaten. ‘Daarin heeft een kennisinstituut als ZonMw natuurlijk een grote rol, en wij verspreiden het vanuit onze kant’, zegt Göleli. Het ministerie stelt het instrument 11VB – dat helpt potentiële slachtoffers van loverboys te signaleren – gratis online beschikbaar, compleet met e-learning. Een aanpak voor een schorsingsplan waarmee jonge verdachten met een LVB vaker thuis hun straf kunnen afwachten, is opgenomen in de landelijke methodiek Jeugdreclassering 2.0. De politietraining krijgt door capaciteitsgebrek geen landelijke navolging. ‘Maar we zijn aan het kijken hoe we die kunnen opnemen in de politieopleiding. LVB gaat niet weg uit ons dagelijkse werk. Het is een deel van onze core business om hier goed mee om te gaan.’


Auteur: Krista Kroon
Foto:  Shutterstock
Publicatiedatum: 18 december 2020

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: NavigatieDirect naar: Onderkant website