Ga direct naar de inhoud Ga direct naar het hoofdmenu Ga direct naar het zoekveld
 

Haren werpen licht op welvaartsziekten

Mensen met chronische stress hebben meer kans om obesitas, diabetes en hart- en vaatziekten te krijgen. Grote boosdoener is mogelijk het stresshormoon cortisol. Internist-endocrinoloog Liesbeth van Rossum toonde dit aan door hoofdharen van proefpersonen te analyseren.

Ons lichaam heeft een haat-liefdeverhouding met cortisol, zegt internist-
endocrinoloog Liesbeth van Rossum van het Erasmus MC in Rotterdam. ‘Je kunt niet leven zonder dit steroïdhormoon. Je hebt het dringend nodig bij onder andere kortdurende psychische en lichamelijke stress. Door cortisol verhoogt de bloeddruk en gaat het hart sneller kloppen, waardoor je adequater kunt reageren op bijvoorbeeld gevaarlijke situaties of beter kunt presteren tijdens een examen. Maar als je chronisch te veel cortisol aanmaakt, gaat het lichaam protesteren.’

Om aan te geven hoe desastreus dit kan zijn, noemt Van Rossum het syndroom van Cushing als extreem voorbeeld. Bij deze patiënten produceert de bijnier, het orgaan dat cortisol aanmaakt, grote hoeveelheden van dit hormoon. Zij kampen naast andere typische symptomen, zoals het spontaan optreden van blauwe plekken en afname van arm- en beenspieren, veelal met depressiviteit en het metabool syndroom. Dit laatste gaat gepaard met een dikke buik, hoge bloeddruk, hoge cholesterolspiegel en suikerziekte – verschijnselen die we associëren met welvaartsziekten.

Dit gegeven bracht Van Rossum op een interessante vraagstelling: als iemand niet zo’n torenhoge cortisolproductie heeft maar door bijvoorbeeld psychische stress wel het hormoon voortdurend te veel aanmaakt, krijgt die persoon dan ook te maken met die welvaartsziekten?

Cortisol in het haar

De volgende vraag was op welke wijze ze dit verband zou kunnen aantonen. Bloed- en speekselmonsters geven alleen een momentopname en zeggen weinig over de cortisolaanmaak in de loop van de tijd. Van Rossum besloot haren als onderzoeksmateriaal te nemen. ‘Bij renpaarden werden haren weleens gebruikt om steroïden als doping aan te tonen. In menselijke hoofdharen, die gemiddeld een centimeter per maand groeien, blijkt cortisol ook ingebouwd te worden. Knip je bijvoorbeeld 6 centimeter haar af, dan kun je meten hoe het verloop van het cortisolniveau het afgelopen half jaar is geweest.’

Inmiddels heeft Van Rossum met een Veni-subsidie van ZonMw als eerste in Nederland deze techniek geïntroduceerd, verder ontwikkeld en verfijnd. Vanuit de hele wereld krijgt ze haarmonsters toegestuurd voor analyse. Bovendien adviseert ze internationaal andere laboratoria bij de introductie van de nieuwe techniek. ‘Deze haaranalysemethode werkt erg goed. We kunnen via de haren bijvoorbeeld zien wanneer iemand een stressvolle periode heeft doorgemaakt. Ook hebben we op deze wijze bij mensen met het syndroom van Cushing laten zien dat het voor diagnostiek gebruikt kan worden en wat het effect is van behandeling. Verder toonden we aan dat mensen die in ploegendiensten werken, hogere cortisolwaarden hebben dan arbeiders in dagdienst.’

Risicofactor voor welvaartsziekten

Om de aanvankelijke vraag te beantwoorden – speelt cortisol een rol in de ontwikkeling van welvaartsziekten? – onderzocht Van Rossum 283 mannen en vrouwen van 65 tot 85 jaar. ‘In die leeftijdscategorie komen hart- en vaatziekten het meeste voor. Die zijn het gevolg van wat je in de loop van je leven opbouwt. We zagen dat mensen met het hoogste langetermijn-haarcortisol gemiddeld 2,5 keer zo vaak aan hart- en vaatziekten lijden als mensen met het laagste langetermijn-haarcortisol. Bovendien bleek de kans op hoge bloeddruk en suikerziekte respectievelijk 2,5 en 3 keer zo groot. Dit is dus een sterke aanwijzing dat cortisol een belangrijke risicofactor is voor genoemde welvaartsziekten.’

De gevoeligheid voor cortisol is genetisch bepaald

Van Rossum is sinds kort ook hoofd van de volwassenen-sectie van het Centrum Gezond Gewicht, een samenwerkingsverband van het Erasmus MC en het Rotterdamse Sint Franciscus Gasthuis dat 12 februari dit jaar van start ging. Ze wilde met haar nieuwe meetmethode bekijken of cortisol ook een relatie heeft met overgewicht. Bekend is dat in vet van dikke buiken een enzym zit dat de cortisolproductie activeert. In samenwerking met kinderarts Erica van der Akkerzag de onderzoekster via de haren van kinderen en volwassenen dat een hogere Body Mass Index samenhing met een verhoogd langetermijn-haarcortisol.

Strijd tegen metabool syndroom

Volgens Van Rossum is er een duidelijke relatie tussen cortisol en welvaartsziekten. Ze ontdekte ook dat er een verschil bestaat in de gevoeligheidvoor dit stresshormoon. Er zijn genetische varianten die de drager ervan hypersensitief maken voor stresshormoon. ‘Het hormoon werkt via cortisolreceptoren. Pas als cortisol zich daaraan bindt, komt het in actie. Deze receptor staat bij mensen met zo’n genetische variant heel gevoelig afgesteld, waardoor het effect van cortisol wordt versterkt.’

Voor het verder verfijnen van de haaranalyses en voor haar studies naar de relatie tussen cortisol en welvaartsziekten ontving de Rotterdamse onderzoekster vorig jaar een belangrijke prijs van de Nederlandse Vereniging voor Endocrinologie. Voor haar een extra stimulans om het onderzoek voort te zetten en tevens te zoeken naar therapieën die kunnen bijdragen aan de strijd tegen het metabool syndroom. ‘Ik denk aan methoden voor stressreductie, maar ook aan het onderzoeken van medicijnen die stresshormoon iets kunnen onderdrukken. Door het cortisolniveau te verlagen, zou wellicht de kans op het krijgen van welvaartsziekten worden gereduceerd.’

Tekst: John Ekkelboom
Foto: Marijn van Zanten