PrEP is een preventief medicijn dat beschermt tegen hiv-infectie. Onderzoek van de GGD Amsterdam heeft aangetoond dat PrEP in de praktijk goed toepasbaar is. Er is veel animo, de therapietrouw is hoog en de behandeling is kosteneffectief. Inmiddels stellen vrijwel alle GGD’en in Nederland PrEP beschikbaar, maar het bereik kan nog hoger.

Jaarlijks krijgen ongeveer zevenhonderd nieuwe mensen in Nederland de diagnose hiv. Momenteel zijn er naar schatting 23.300 mensen met hiv, waarvan zo’n 10 procent niet weet dat ze hiv hebben. ‘Iedere hiv-infectie is er één te veel’, zegt internist-infectioloog Elske Hoornenborg, hoofd van de SOA-kliniek van GGD Amsterdam. ‘Bij tijdige behandeling ga je weliswaar niet meer dood aan hiv, maar het blijft een ernstige chronische ziekte die impact heeft op iemands gezondheid. Daarom willen wij zoveel mogelijk nieuwe hiv-infecties voorkomen.’

Groep met verhoogd risico

Onder leiding van Hoornenborg en onder supervisie van hoofdonderzoekers Maria Prins en Henry de Vries startte in 2015 het Amsterdam PrEP-project (AMPrEP). Dit is een door ZonMw gefinancierd onderzoek naar de toepasbaarheid van PrEP, een pil waarvan al langer bekend is dat hij besmetting met hiv kan voorkomen. Het medicijn is bedoeld voor mensen die geen hiv hebben, maar wel een verhoogd risico lopen geïnfecteerd te raken. De grootste doelgroep voor PrEP zijn mannen die seks hebben met mannen (MSM) en transgender personen. 

Veel animo 

Hoornenborg en het AMPrEP team hebben het gebruik van PrEP bij 374 MSM en twee transgender vrouwen gevolgd en onderzocht. Wat al bij de start van het project opviel, is de grote animo in de doelgroep voor PrEP. In de eerste 24 uur na opening van inschrijving kwamen al 350 aanmeldingen binnen en uiteindelijk moesten mensen worden afgewezen omdat er geen plek meer was. ‘Dit was een belangrijke ontdekking voor ons’, vertelt Hoornenborg. ‘Het lijkt nu niet opzienbarend, maar in 2015 wisten we niet of mensen dit medicijn wel wilden gebruiken. Er waren destijds bijvoorbeeld zorgen over mogelijke bijwerkingen. Bovendien heerste zowel bij de doelgroep als onder zorgprofessionals scepsis over het nut van PrEP.’

Aanbieden keuze 

Een vernieuwend element was het aanbieden van twee manieren van PrEP-gebruik: dagelijks PrEP slikken of alleen rondom seks (volgens een specifiek schema). Driekwart van de deelnemers koos voor dagelijks gebruik en een kwart voor gebruik rond seks. Hoornenborg: ‘Eerder is aangetoond dat beide manieren effectief beschermen tegen een hiv-infectie. Door de keuze te bieden, bereik je meer mensen en daarmee voorkom je dus ook meer hiv-infecties.’

Trouw slikken

De uitkomsten van AMPrEP zijn positief. Naast de grote animo is gebleken dat deelnemers zeer trouw zijn in het slikken van PrEP. Een app heeft daarbij geholpen. Deelnemers konden in de app dagelijks hun PrEP-gebruik noteren en reminders inschakelen. Het onderzoek heeft opnieuw bevestigd dat PrEP zeer effectief is in hiv-preventie, terwijl er nauwelijks bijwerkingen optreden. Uit een rekenkundig model blijkt dat het PrEP-gebruik door de doelgroep ook kosteneffectief is en mogelijk zelfs kostenbesparend. Dit effect is nog groter wanneer mensen kiezen voor alleen PrEP-gebruik rondom seks. Hoornenborg: ‘Dit is te meer een reden om mensen ook de keuze aan te bieden.’

‘Door dit medicijn ervaren mensen vrijheid’

Het AMPrEP-team heeft samengewerkt met zorgprofessionals en organisaties zoals het RIVM. Ook maakt de GGD Amsterdam deel uit van het H-TEAM, een samenwerkingsverband van diverse partijen in Amsterdam die zich bezighouden met preventie en behandeling van hiv. Een belangrijke factor voor het soepele verloop van het AMPrEP-project was de samenwerking met mensen uit de doelgroep (de MSM-community). Een kleine kerngroep heeft de onderzoekers feedback en input gegeven, onder coördinatie van Bart-Jan Mulder, preventiemedewerker Infectieziekten bij de Soa-polikliniek van de GGD Amsterdam. Hij vertelt over de impact van PrEP: ‘Jarenlang hebben mensen in de gay- en bi-community in angst gezeten dat ze hiv konden oplopen. Met de komst van PrEP is die angst voor velen grotendeels voorbij. Door dit medicijn ervaren mensen vrijheid. Het brengt veel meer teweeg dan alleen het voorkómen van hiv-infectie. Zo bleek in het onderzoek dat het seksueel welbevinden door PrEP-gebruik hoog scoorde. Dat is voor de community echt winst.’

Bereik vergroten

Door het AMPrEP-project is er binnen de MSM-community een lans gebroken voor PrEP. Toch wordt nog niet iedereen die baat kan hebben bij PrEP goed bereikt. De meeste deelnemers aan het onderzoek waren blank, hoger opgeleid en gemiddeld rond de veertig jaar. Hoornenborg: ‘Dat is niet vreemd, want dat is de groep die sowieso vaker deelneemt aan wetenschappelijke studies, maar wij willen dat ook meer jongere mensen en mensen met een migratieachtergrond op de hoogte zijn van PrEP. Ook blijkt dat we nog weinig transgenders bereiken.’ 

Professionals voorlichten

Ook onder medische professionals is nog voorlichting nodig, zegt Hoornenborg. ‘We zien inmiddels dat veel Amsterdamse huisartsen PrEP voorschrijven, maar ook buiten de grote steden is het belangrijk barrières weg te nemen. Veel huisartsen zijn niet gewend PrEP voor te schrijven, omdat dit medicijn voorheen alleen door specialisten in hiv-centra werd voorgeschreven. Ook praat niet elke huisarts makkelijk over seks en spelen onder sommige zorgprofessionals nog oude ideeën, bijvoorbeeld dat condooms afdoende zouden zijn bij hiv-preventie.’

Laatste loodjes

Hoornenborg: ‘We zijn bezig met de laatste loodjes van hiv-bestrijding in Nederland, maar die zijn wel het zwaarst. Ons doel: geen enkele nieuwe hiv-infectie meer, kunnen we alleen bereiken wanneer we blijven samenwerken als GGD’en, huisartsen, ziekenhuizen en mensen uit de doelgroep.’ 

PrEP-programma en ZonMw Parel
Internationaal gezien liep Nederland achter op andere landen, zoals Frankrijk, België en Noorwegen, waar PrEP al een paar jaar beschikbaar is. Inmiddels is mede naar aanleiding van het AMPrEP-project en een positief advies van de Gezondheidsraad een nationaal programma gestart waarin vrijwel alle GGD’en in Nederland PrEP beschikbaar stellen (tegen een kleine eigen bijdrage) voor de komende vijf jaar, met een tussentijdse evaluatie over drie jaar. Hoornenborg: ‘Wij zijn blij met dit landelijke initiatief, maar we maken ons er zorgen over dat PrEP maar voor 6500 personen beschikbaar is, terwijl er veel meer mensen baat bij kunnen hebben.’ Het RIVM schat dat er ongeveer 8500 mensen in Nederland in aanmerking komen voor PrEP. Vanwege de invloed van het werk van Hoornenborg en haar team op de landelijke invoering van PrEP en de maatschappelijke impact ervan, heeft haar ZonMw op 29 november een Parel uitgereikt tijdens het Nationaal Congres Soa*Hiv*Seks. Op 22 januari 2020 is Hoornenborg aan de Universiteit van Amsterdam gepromoveerd op het onderzoek PrEP in Nederland; de introductie van HIV pre-exposure profylaxe.
 


Tekst: Chrétienne Vuijst
Foto: Sannaz Photography
Publicatiedatum: 27 januari 2020

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: NavigatieDirect naar: Onderkant website