Nieuwe kennis over de effecten van ziekten en behandelingen van ouderen is onmisbaar om de zorg te kunnen afstemmen op het individu. Dat staat in het ZonMw-signalement Meer aandacht voor ouderen in het ziekenhuis. Internist-ouderengeneeskunde Simon Mooijaart: ‘Alleen leeftijd is geen goede graadmeter van de verschillen tussen ouderen.’

‘Het ziekenhuis is een knooppunt waar veel ouderen komen in een belangrijke periode van hun leven. Wanneer we daar de zorg goed op specifieke situaties afstemmen, kunnen ook ouderen optimaal profiteren van de vooruitgang in de geneeskunde’, zegt Simon Mooijaart, internist-ouderengeneeskunde in het LUMC. Hij is een van de auteurs van het ZonMw-signalement
Meer aandacht voor ouderen in het ziekenhuis. Senioren, verpleegkundigen en medisch specialisten schreven het signalement, dat ZonMw en seniorenorganisatie KBO-PCOB op 18 juni presenteerden. 

Aansluiten bij persoon

De ondertitel luidt: kiezen voor zorg met betere uitkomsten voor de oudere patiënt. De auteurs signaleren dat het artsen en ouderen soms ontbreekt aan informatie om te bepalen welke behandeling het beste bij iemand past. Mooijaart: ‘Het is belangrijk samen met de patiënt te kiezen voor een behandeling die aansluit bij iemands persoonlijke omstandigheden en doelen. Die variëren van mens tot mens en de verschillen worden groter naarmate mensen ouder worden.’ Het signalement maakt die overwegingen en verschillen duidelijk aan de hand van vier (fictieve) casussen, gebaseerd op praktijkervaringen met oudere patiënten. 

Casus: 80 jaar en een groeiend aneurysma
Mevrouw Soeroredjo wordt al jaren onder controle gehouden voor een aneurysma, een abnormale verwijding van de grote lichaamsslagader in haar buik. Afgezien van diabetes type 2 en wat vaatproblemen is ze redelijk gezond. Ze woont zelfstandig zonder hulp en wil naar eigen zeggen ‘nog jaren mee’. Is het nu verstandig het aneurysma te opereren voordat er klachten zijn? De kans op een spontane scheuring – waarbij het risico op overlijden hoog is – is klein, maar reëel. De kans op complicaties rond een preventieve operatie is juist groot. Mevrouw Soeroredjo vindt haar kwaliteit van leven nu heel goed en wil daaraan geen concessies doen. Samen met haar arts wil zij een goed afgewogen beslissing nemen. Wat zijn de mogelijke uitkomsten van de verschillende scenario’s? Hoeveel levenswinst levert een preventieve operatie op? Welke aspecten van haar gezondheid worden het meest bedreigd door de eventuele complicaties? Wat is haar herstelvermogen? En welke impact heeft een en ander volgens mevrouw Soeroredjo zelf op haar kwaliteit van leven? Deze vragen zijn nu nog niet goed te beantwoorden.

De publieke en politieke discussies over ouderen in het ziekenhuis zijn soms fel. Artsen zouden patiënten boven een bepaalde leeftijd niet meer willen behandelen. Met het signalement willen de schrijvers het debat een andere wending geven. Mooijaart: ‘Leeftijd alleen is geen goede graadmeter van de verschillen tussen ouderen. Sommige ouderen zijn heel vitaal en kunnen intensieve behandelingen tot op hoge leeftijd prima aan. Maar er zijn ook patiënten die al wat ouderdomsproblemen hebben, bijvoorbeeld met hun geheugen of mobiliteit. Met name ingrijpende behandelingen – een zware operatie of een chemo bijvoorbeeld – leiden wel eens tot een verminderde kwaliteit van leven. Je moet dus goed in kaart brengen wie je tegenover je hebt en met de patiënt bespreken: wat zijn nu eigenlijk úw doelen? Dan kun je samen de best passende behandeling kiezen. En bijvoorbeeld inzetten op extra zorg, als dat nodig is.’ Het probleem is dat niet goed bekend is hoe een behandeling uitpakt als een iemand ouderdomsproblemen heeft. Wat doet een ingrijpende behandeling bijvoorbeeld met de zelfredzaamheid? Daarnaast weten artsen onvoldoende welke maatregelen voor, tijdens of na behandeling de kans op goede uitkomsten vergroten. 

Samen beslissen essentieel

De totale zorg voor ouderen binnen en buiten het ziekenhuis moet optimaal bijdragen aan het herstel of behoud van zelfredzaamheid en kwaliteit van leven, vindt Manon Vanderkaa, directeur van seniorenorganisatie KBO-PCOB. Voor haar is het ‘samen beslissen’ een essentieel pleidooi in het signalement. ‘Wat de beste uitkomst is – en dus de gewenste zorg – verschilt per situatie en is voor iedereen anders. In het gesprek tussen zorgverlener en oudere gaat het als het goed is steeds om de hele patiënt. Dus niet alleen leeftijd, ook iemands persoonlijke situatie, behoeften en voorkeuren doen ertoe. Voor veel ouderen is zelfstandig thuis kunnen wonen van groot belang. Bij gezamenlijke behandelbeslissingen moet je dat doel dan ook meewegen, naast het beoogde effect van de behandeling als zodanig.’ 

Werkzame elementen 

Het is daarvoor cruciaal dat zorgverleners beter kunnen inschatten welke oudere baat heeft bij welke behandeling, staat in het signalement. Mooijaart legt uit hoe het komt dat er nog zo weinig bruikbare kennis is om die inschatting onderbouwd te maken. De wetenschappelijk gefundeerde richtlijnen en protocollen waarmee medisch specialisten, paramedici en verpleegkundigen werken, zijn veelal opgesteld op basis van onderzoek met een veel jongere – en relatief gezonde – populatie. Die protocollen zijn meestal ziektespecifiek, terwijl oudere patiënten niet zelden meerdere aandoeningen hebben. Hoe beïnvloeden verschillende medische problemen en behandelingen elkaar? En hoe integreer je in het geheel van de aangeboden zorg de persoonlijke omstandigheden en voorkeuren? Daarover is maar weinig bekend. Mooijaart en zijn co-auteurs stellen vast dat voor de werkzame elementen van een passende aanpak meer wetenschappelijke én praktische onderbouwing nodig is. 

Geen tijd te verliezen

Mooijaart: ‘In het signalement pleiten we voor een investering in een programmatische, ziekte-overstijgende aanpak van kennisontwikkeling over de zorg voor ouderen. In de huidige subsidieprogramma’s is daarvoor onvoldoende ruimte. Bij het benodigde onderzoek en de implementatie van de opbrengsten gaat het om complexe projecten waarvoor een stevige impuls noodzakelijk is.’ 

Vanderkaa is er enthousiast over: ‘Er is geen tijd te verliezen, dus laten we samen aan de slag gaan. Zoals dit signalement een co-productie is geweest, willen we ook het beoogde programma met elkaar gaan uitwerken. Het gaat om meer dan wetenschappelijk onderzoek alleen. Ook een gerichte implementatie van kennis en innovatie in de zorgpraktijk is van groot belang. Alleen zo kunnen de uitkomsten van de behandeling van ouderen in het ziekenhuis op grote schaal verbeteren.’


Auteur: Marc van Bijsterveldt
Fotograaf: Studio Oostrum
Publicatiedatum: 26 juli 2019

Het signalement: beter passende zorg
Medische professionals doen dagelijks hun best goed te zorgen voor ouderen in het ziekenhuis. Toch ondervinden oudere ziekenhuispatiënten soms onverwacht grote nadelige gevolgen van hun ziekte, de soms ingrijpende behandelingen of het verblijf in het ziekenhuis. Beter passende zorg maakt dat zij na ontslag weer zelfstandig thuis kunnen wonen of eventueel – in betere gezondheid – in een verzorgende omgeving. Dat stellen acht deskundigen uit het veld, de schrijfgroep achter het ZonMw-signalement Meer aandacht voor ouderen in het ziekenhuis.

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: NavigatieDirect naar: Onderkant website