Wijkverpleegkundigen stellen indicaties voor zorg en sturen een team aan. Dat vereist leiderschap. Nurses in the Lead helpt hen de leiding te nemen, ook bij vernieuwingen. Hoe stimuleer je bijvoorbeeld de zelfredzaamheid van cliënten?

Mevrouw Crombag (82) uit Susteren heeft maculadegeneratie: een netvliesaandoening die het zicht sterk belemmert. Daarbovenop kwam in rap tempo ook nog eens staar. Een paar weken geleden heeft ze daarom aan het linkeroog een staaroperatie ondergaan. ‘Maar die heeft niks geholpen’, vertelt ze. Ze ziet nog even slecht als voorheen. Een complicatie van de operatie is een ontsteking; mevrouw Crombag druppelt daarom vier keer per dag met prednison. In het ziekenhuis hebben ze haar geadviseerd dat druppelen aan de thuiszorg over te laten. ‘Want ik tril zo met mijn handen’, zegt ze. ‘Ik druppelde meer ernaast dan erin.’ 

Niet meer wachten

Tijdens de indicatie voor thuiszorg attendeerde wijkverpleegkundige Sanne Hooijen van Zuyderland Thuiszorg haar op een oogkapje waarmee druppelen heel gemakkelijk gaat. Dus dat gebruikt mevrouw Crombag nu. ‘En hoe bevalt het’, vraagt Sanne. ‘Heel goed’, antwoordt mevrouw Crombag. ‘Vooral omdat ik niet meer voortdurend op de dames van de thuiszorg hoef te wachten. Ze zijn allemaal even aardig hoor, daar niet van. Maar je kunt je gang niet gaan.’ 

Verpleegkundigen verantwoordelijk

Van oudsher hadden wijkverpleegkundigen vooral een uitvoerende taak. Het landelijk Centrum Indicatiestelling Zorg stelde vast welke thuiszorg mensen kregen, de wijkverpleegkundigen voerden het uit. De indicatie bleef soms langer van kracht dan strikt noodzakelijk, en het stimuleren van zelfredzaamheid bij cliënten had nog weinig prioriteit. Sinds de transitie in 2015 heeft de wijkverpleegkundige meer verantwoordelijkheden. De beroepsgroep stelt zélf de indicaties voor thuiszorg. Ze sturen een team van thuiszorgmedewerkers aan en zijn kartrekker bij de toepassing van zorginnovaties, zoals de stimulering van zelfredzaamheid. 

Leiderschapsrol

‘Die nieuwe rol vereist leiderschapskwaliteiten’, zegt Ruth Vogel, PhD-student aan de Universiteit Maastricht. Zij deed onderzoek naar de versterking van leiderschapscompetenties van wijkverpleegkundigen, toegespitst op het stimuleren van zelfredzaamheid. Aan het onderzoek, getiteld Nurses in the Lead, namen 7 wijkverpleegkundigen en 83 teamleden deel, onder wie wijkverpleegkundige Sanne Hooijen. Het onderzochte interventieprogramma bestaat uit twee delen: een methodiek met hulpmiddelen om innovaties toe te passen (implementeren) die zijn gericht op het stimuleren van zelfredzaamheid, en een leiderschapstraining. 

Zelfredzaamheid

‘Als het gaat om zelfredzaamheid, is mevrouw Crombag de ideale cliënt’, zegt Sanne Hooijen. ‘Dankzij het hulpmiddel is ze in plaats van vier weken slechts twee dagen in zorg geweest.’ We zitten in de auto, op weg naar de volgende cliënt. Sanne vertelt terwijl ze rijdt. ‘Wij zien ook cliënten die zich juist afhankelijk opstellen. Of die zeggen: “Ik heb mijn leven lang hard gewerkt en Nederland opgebouwd. Nu heb ik recht op thuiszorg.”’ 

Ruimte voor meer cliënten

Het vereist soms leiderschapskwaliteiten om cliënten het voordeel van zelfredzaamheid te laten inzien. ‘Maar het lukt bijna altijd’, zegt Sanne Hooijen. ‘Wij zeggen tegen cliënten: “Wij helpen u net zo lang totdat u het zelf kunt.” En soms lukt het niet om het zelf te doen, dat is ook goed. We hebben een meneer in zorg die veel stress ondervindt van vier keer per dag zelf ogen druppelen. Dus hem blijven we ondersteunen, samen met zijn buurvrouw, die mantelzorg verleent.’ Dankzij de focus op zelfredzaamheid, is er meer doorstroom van cliënten met een tijdelijke zorgvraag. Sanne Hooijen: ‘Ik kan dus méér cliënten in zorg nemen. Wij hoeven minder vaak nee te verkopen.’ 

Twee stoma’s

We zijn bij het volgende adres beland: meneer Nijsten (64). Hij is twee jaar geleden behandeld voor blaaspoliepen. De ingreep heeft geleid tot zoveel complicaties dat hij uiteindelijk met twee stoma’s naar huis is gegaan: een voor urine en een voor ontlasting. Hij krijgt nog steeds ondersteuning bij het verwisselen van de zakjes. ‘Een crime om dat zelf te doen’, zegt hij. Meneer Nijsten maakt geen geheim van zijn opvliegend karakter. ‘Als het niet lukt smijt ik die zakjes het liefst tegen de muur,’ zegt hij. 

Clash met verzorgenden

Soms leidt zijn onmacht tot een clash met de verzorgenden uit het team van Sanne Hooijen. Meneer Nijsten: ‘Ze zeggen bijvoorbeeld: “Pak maar een spiegeltje erbij. Vaak lukt het daarmee andere mensen met een stoma ook om het te leren.” En dan laten ze mij maar wat aanmodderen.’ De wijkverpleegkundige neemt het op voor de verzorgenden uit haar team: ‘U wilt graag weer uitgaan, en met uw vrouw op vakantie. Als u zelf de zakjes kunt verwisselen, kunt u weer gaan en staan waar u wilt.’ Hooijen is voor hem op zoek naar goede geestelijke ondersteuning en lotgenotencontact. Maar meneer Nijsten heeft weinig vertrouwen: ‘Mijn hele leven is naar de knoppen.’

Stapsgewijs aanpakken

Hooijen beschouwt deze casus als een leerpunt bij de continue ontwikkeling van haar eigen leiderschapscompetenties: ‘Het bewijst weer eens hoe belangrijk het is dat een team op één lijn staat. Medewerkers worden wel vaker voor het blok gezet. Cliënten zeggen bijvoorbeeld: “De andere zuster helpt mij wel altijd met douchen en aankleden.”’ Bij een bepaalde groep cliënten speelt volgens haar angst en onzekerheid een rol. ‘Met gesprekstechnieken en een stapsgewijs plan van aanpak help je iemand over de drempel’, zegt ze, ‘zodat de cliënt weer de vrijheid kan ervaren. En natuurlijk, soms is totale overname nodig om de energie juist te sparen, zodat de cliënt naar buiten kan. Dat is uniek per cliënt.’

Stáán voor een vernieuwing

Soms is er weerstand bij medewerkers. ‘Veel oudere zorgmedewerkers zijn gewend om “goed” te zorgen. Het is moeilijk hen te laten inzien dat zelfredzaamheid leidt tot sneller herstel.’ Voor een breed draagvlak bij innovaties betrekt ze altijd een paar zorgmedewerkers uit haar team die met haar de kar trekken. Hooijen: ‘Innoveren doe je niet top-down, maar samen. Altijd met volle overtuiging. Ergens voor durven stáán is ook goed leiderschap.’ 

‘Medewerkers pikken het op. Ze beëindigen de zorg als cliënten het weer zelf kunnen’ 

Ook de andere wijkteams binnen Zuyderland Thuiszorg hebben zelfredzaamheid centraal staan, en werken volgens een aantal principes van Nurses in the Lead. In het teamoverleg worden zorgplannen besproken en eventuele dilemma’s. De teams doen aan intervisie en krijgen regelmatig scholing over zelfredzaamheid. Sanne Hooijen ziet duidelijk het effect. ‘Wijkverpleegkundigen beschrijven in het zorgplan vaker een doel dat tot zelfredzaamheid leidt. Medewerkers pikken het op. Ze beëindigen de zorg als cliënten het weer zelf kunnen.’ 

Delegeren

Wijkverpleegkundige Paul Daniëls van MeanderGroep Zuid-Limburg heeft ook deelgenomen aan het project Nurses in the Lead. Volgens hem wordt dankzij het project de term ‘leiderschap’ nadrukkelijker gekoppeld aan wijkverpleegkundigen. ‘Dat stukje leiderschap mag best benoemd worden,’ zegt hij. In het kader van zelfredzaamheid investeert hij in zijn team in kennis over medische hulpmiddelen én in het delen van succeservaringen. Ook vindt hij delegeren een essentieel onderdeel van leiderschap. ‘Als er veel verloop is, moeten wij veel indiceren bij nieuwe cliënten. Het is prettig als je zo nodig taken kunt overdragen aan medewerkers van je team.’ 

Zichtbare schakel

Het management van Meander wil het concept Nurses in the Lead uitrollen over alle thuiszorgteams. Paul Daniëls: ‘Wij gaan het koppelen aan de term Zichtbare Schakel, een wijkverpleegkundig concept dat binnen Meander al veel langer breed gedragen wordt. Wij zijn al gewend om aanspreekpunt te zijn voor zowel de teams als het management. Het is ook een leiderschapsrol. Met Nurses in the Lead wordt die rol nog nadrukkelijker benoemd.’  

Objectieve bril

Terug naar de werkdag van Sanne Hooijen. Op kantoor wacht Linda Weijers, een wijkverpleegkundige in opleiding. Ze wordt door Sanne begeleid. Linda bereidt vanmiddag een teamsessie voor over een ethisch dilemma. De casus betreft een cliënt die zich niet goed verzorgt. Een aantal zorgmedewerkers vindt dat hij daarom naar een verpleeghuis moet verhuizen. ‘Wat wil je tijdens de sessie bereiken?’, vraagt Sanne. Linda wil bij het team bewustwording creëren. Ze legt uit: ‘Als zorgverlener moet je je eigen denkkaders tot in de kern onderzoeken. Is meneer een gevaar voor zichzelf of anderen? Of leg je hem jouw normen voor hygiëne op? Daarom vind ik dit een belangrijke casus voor het moreel beraad.’ Linda vindt dat ze veel leert van haar ervaren begeleidster. ‘Ik leer van haar vooral om op afstand naar een situatie te kijken’, zegt ze. ‘Een stapje terug doen, en met een objectieve bril het grotere geheel bezien. Het zal mij zeker helpen als ik over een poos zelf de leiding over een team ga voeren.’ 

Methodiek en training
Nurses in the Lead is uitgevoerd binnen de Academische Werkplaats Ouderenzorg Zuid-Limburg door Zuyd Hogeschool in samenwerking met de Universiteit Maastricht. ZonMw financierde het project in het programma Tussen Weten en Doen II. Het onderzochte interventieprogramma ondersteunt het leiderschap van verpleegkundigen door middel van een training en instrumenten die helpen vernieuwingen te realiseren. 
De resultaten van het onderzoek verschijnen later dit jaar. ‘Bij een eerste evaluatie hebben wijkverpleegkundigen laten weten dat het project hun goed bevallen is. Wel hadden ze graag meer training gehad om leiderschapscompetenties te ontwikkelen’, vertelt de projectleider, Gerrie Bours van Zuyd Hogeschool. Het project past volgens haar naadloos in het recentelijk aangescherpte Kwaliteitskader Wijkverpleging. ‘Daarin duidt alles op verpleegkundig leiderschap, en zelfredzaamheid staat centraal. Blijkbaar hebben wij een vooruitziende blik gehad.’ 


Mevrouw Crombag en meneer Nijsten heten in werkelijkheid anders. 

Auteur: Riëtte Duynstee
Fotograaf: Jeroen Kuit
Publicatiedatum: 29 mei 2019

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: NavigatieDirect naar: Onderkant website