In Gouda legt de sociaal makelaar verbindingen tussen burgers, wijkinitiatieven en het sociaal team van de gemeente. Wat zijn de successen en randvoorwaarden? TNO legde de functie onder de loep.

De wijk in Gouda-West heet Korte Akkeren, maar de bewoners spreken van Kortàkkeren. Het is de oudste arbeiderswijk van Gouda, gesticht in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw. Het sociaal team huist in de voormalige pastorie naast de Heilige Sacramentskerk. De sociaal makelaars uit de Goudse sociale teams helpen burgers om prettig te functioneren in de maatschappij en hun ambities waar te maken. Zij verbinden bewoners, wijkinitiatieven en gemeente met elkaar, zodat het aanbod goed aansluit op de vraag. 

Op de fiets

Berthie Melissen en Chantal Geul zijn sociaal makelaars. Ze staan met de fiets aan de hand op het pleintje om ‘op wijksafari’ te gaan. ‘Wij moeten goed zichtbaar zijn’, vertelt Berthie met haar voet al op het pedaal. ‘Dus de fiets is ons bureau. Wij fietsen dagelijks heel Gouda door. We laveren door woonbuurten en voorzieningen, halen bij alle partijen informatie op en denken mee. Wij jagen initiatieven aan, en als een project eenmaal op de rails staat zijn wij – als het goed is – weer vertrokken naar een volgend project. Wij komen overal, zijn altijd onderweg en spreken iedereen.’

De week voor kerst

Gouda is verdeeld in drie wijken: Noord, Oost en West, met elk een sociaal makelaar. Chantal Geul beheert stadsdeel West. Berthie Melissen is overkoepelend sociaal makelaar van alledrie de stadsdelen. Het is dinsdagochtend, de week voor Kerstmis. Kale winterbomen steken af tegen een grijs wolkendek. We fietsen door straten met dan weer lage zestigerjarenflats, dan weer eenvoudige rijtjeshuizen, per rij elk huis in dezelfde architectuur. Gevels zijn versierd met lichtslingers, knipperende rendieren, een Kerstman die op een ladder naar boven klimt. 

Volksbuurt

Hier en daar groet een bewoner: een mevrouw met een boodschappentas op wieltjes, een meneer met een sigaret op zijn scootmobiel. De bakker heeft oliebollen in de aanbieding, verderop ligt het skelet van een voortijdig versleten kerstboom op de stoep. ‘Korte Akkeren is bij uitstek een volksbuurt’, vertelt Chantal voorttrappend op haar fiets, haar tas in een kratje voorop. ‘Met veel werkloosheid, armoede en zo’n dertig verschillende nationaliteiten. Maar wij spreken niet over kwetsbare burgers. Wij leggen juist nadruk op hun kwaliteiten en spreken ze aan op hun kracht. Wij geven ze wind onder de vleugels.’

Nieuwe functie

De sociaal makelaar is een relatief nieuwe functie, in 2014 in Gouda geïntroduceerd ter voorbereiding op de Wmo (Wet maatschappelijke ondersteuning). Ook een aantal andere steden heeft de functie gecreëerd, maar een eenduidig profiel is er niet. Marloes van der Klauw doet bij TNO onderzoek naar healthy living, met als doel de veerkracht en gezondheid van de samenleving te bevorderen. Ze vroeg zich af hoe deze professionals het beste de verbinding kunnen maken tussen bewoners, wijkinitiatieven en gemeentebeleid. 

Marloes van der Klauw

Onder de loep 

Met subsidie van ZonMw startte ze een participatief actieonderzoek naar de rol van de sociaal makelaar in Gouda. Marloes van der Klauw: ‘Dit is géén klassiek wetenschappelijk onderzoek waarbij je vanaf de zijlijn het effect wilt bewijzen van iets wat al bestaat. Want met dat soort gegevens wordt in de praktijk vaak weinig gedaan. Wij hebben juist gekozen voor onderzoek waarbij gaandeweg de functie van de sociaal makelaar meer en meer is doorontwikkeld. Wat zijn de werkzame elementen en hoe borg je ze? Dat hebben we gedaan in nauwe samenwerking met de sociaal makelaars zélf. Zij hebben hun functie door TNO onder de loep laten leggen.’

Handreiking

De resultaten van het onderzoek zijn vastgelegd in een handreiking, bedoeld voor gemeentes en sociale teams die óók willen gaan werken met sociaal makelaars, of die worstelen met de invulling van de functie. Daarin staat onder meer dat makelaars out of the box denken en dat ze flexibel inspelen op de steeds veranderende behoeften in sociaal domein en maatschappij. Er is geen blauwdruk voor de functie; professionals vrijlaten in de invulling is een belangrijke succesfactor, zo staat in de handreiking. Wel is het belangrijk dat de gemeente richting, ruimte en ruggensteun geeft, en kaders opstelt om te voorkomen dat het werkveld uitdijt en niet meer is te overzien. 

Loslaten

Marloes van der Klauw: ‘Sociaal makelaars zijn van oorsprong meestal sociaal of maatschappelijk werkers. Professionals met een groot hart: hulpvaardig en bereid overal hun steentje bij te dragen. Als ze betrokken zijn bij een initiatief, vinden ze het soms lastig het weer los te laten. Dan bestaat het gevaar dat de werkdruk stijgt doordat er te veel op hun bord komt te liggen.’ Ook een gevaar is dat de sociaal makelaars bewoners op hen laat leunen, of dat ze blijven investeren in een project dat maar niet van de grond wil komen. Van der Klauw: ‘Soms lukt het niet. Dat moet je ook accepteren.’

Laagdrempelig

De wijksafari voert langs de Futseltuin: voorheen een braakliggend terrein, inmiddels een gemeenschappelijke tuin met kronkelpaadjes en een speelberg voor kinderen. ‘Aangelegd door buurtbewoners met groene vingers’, zegt Berthie Melissen. ‘Met ondersteuning van ons.’ We parkeren de fiets bij wijkcentrum Jan Lighthart. Vanmiddag zal daar de creaclub zijn, georganiseerd door buurtbewoonster Bep Rijsbergen, die een cluppie verwacht van een man of tien. Stellages zijn gevuld met doosjes kralen, vouwblaadjes, stoffen lapjes, piepschuim en plakspullen. ‘Het gaat redelijk’, vertelt Bep desgevraagd. De kerstsfeer in tuincentra helpt haar door de rouw heen; haar man is onlangs overleden. Berthie en Chantal luisteren meelevend en steken haar een hart onder de riem. 

Buurtbewoonster Bep (zittend) in gesprek met Berthie Melissen (staand, links) en Chantal Geul

Kapsalon

We fietsen door naar ontmoetingscentrum De Walvis. Daar voert buurtbewoonster Marian Eisden vanmiddag de regie. Ze laat ons graag de keuken zien waar ze wekelijks kookt, bakt, braadt en wokt voor buurtbewoners. In centrum De Walvis huist ook de buurtkapper. Berthie Melissen: ‘Die is opgezet door drie vrouwen met een kappersdiploma, die nooit het zelfvertrouwen hebben gehad om daar echt iets me te doen. Dankzij de laagdrempeligheid lukt het hier wél. Mensen met een kleine beurs kunnen er terecht tegen een fooi, en de kapsters doen ervaring op. Een van hen heeft inmiddels zelfs een baan. Ze is alweer vervangen door een andere kapper.’

Wijkgericht 

Een randvoorwaarde voor de introductie van de sociaal makelaar is dat het sociaal team wijkgericht is. Marloes van der Klauw: ‘Het team moet het aandurven om de verantwoordelijkheid te leggen bij de bewoners en bij informele netwerken. Ze begrijpen dat de sociaal makelaar outreachend werkt; met de voeten in de klei. Ook beseffen ze dat de lof voor succes naar bewoners gaat. Daardoor is op het eerste oog niet altijd zichtbaar welke rol de sociaal makelaar heeft gespeeld.’ 

Zelfstandigheidsbevorderend

Het sociaal team moet ‘gekanteld’ kunnen denken. Marloes van der Klauw: ‘Soms zijn sociaal en maatschappelijk werkers nog geneigd om te denken in zorgstructuren. Zij nemen vaak de kwetsbaarheid van burgers als uitgangspunt, en ondersteunen met intensieve geïndiceerde therapieën en zorgtrajecten. Het is een ander vertrekpunt dan dat van de sociaal makelaar, die de kracht van burgers benadrukt en ze stimuleert een maatschappelijke bijdrage te leveren. Dat werkt niet alleen kostenbesparend, maar óók zelfstandigheidsbevorderend.’

Opbloeien

Berthie Melissen en Chantal Geul hebben voorbeelden te over van geslaagde projecten. Melissen: ‘Een man die goed is met computers, is samen met twee anderen een PC-hulpcafé gestart. Daar kunnen buurtbewoners terecht met vragen over hun computer of smartphone. Een buurtbewoner met verstand van kunst en kitsch, biedt deskundigheid aan als rommelzolders worden opgeruimd. Een mevrouw die thuis vereenzaamt, leidt nu een breiclub. Als je mensen verantwoordelijkheid geeft, bloeien ze op. En natuurlijk zijn er ook mensen die geïndiceerde professionele zorg nodig hebben. Die sturen wij door.’

Collectiveren

Collectiveren is een belangrijke term bij het sociaal-makelaarschap. Berthie Melissen: ‘Veel burgers worstelen met hetzelfde. Wij brengen ze bij elkaar. Zo kunnen we ze collectief ondersteunen. Ze leren elkaar kennen en zien dat ze niet de enige zijn die moeite hebben met formulieren en administratie. Sinds kort bestaat in Gouda-West de Papierwinkel. Burgers die goed zijn in administratie, helpen de buurtbewoners die er juist moeite mee hebben. Daar verschijnen mensen soms met vuilniszakken vol ongeopende post.’

Delen

De wijksafari eindigt bij een vergadering voor onder anderen de sociaal makelaars en buurtvoorlichters. Hoe staan de zaken ervoor? Eenzame jongeren tussen de 16 en 23 jaar vallen in Gouda tussen wal en schip omdat er voor hen géén activiteiten zijn. Welke stappen zijn nodig om hun iets te bieden? Een meneer die jarenlang op de bank heeft gezeten, doet sinds kort vrijwilligerswerk. Prompt verwacht de gemeente hem bij de sociale werkvoorziening. Hoe voorkomen we dat? Ook successen worden gedeeld. Een geïsoleerde maar intelligente mevrouw die nauwelijks Nederlands spreekt, heeft sinds kort werk bij het ontmoetingscentrum. De buurtvoorlichtster vertelt over de vrouw: ‘Aanvankelijk had ze geen idee hoe het eraan toegaat in een baan; elke ochtend gaf ze iedereen een hand. Maar ze is gegroeid. Het gaat erg goed met haar.’ 


Auteur: Riëtte Duynstee
Fotograaf: Hans Tak
Publicatiedatum: 30 januari 2019

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: NavigatieDirect naar: Onderkant website