Onderzoekers van het Radboudumc hebben de vaccinatie van bloedcelkankerpatiënten verbeterd. Ze halen de rem van de toegediende immuuncellen, wat de afweerreactie tegen de tumorcellen versterkt. Een kleinschalige studie laat zien dat deze therapie veilig is.

Voor patiënten met verschillende vormen van bloedcelkanker, zoals leukemie, lymfeklierkanker en de ziekte van Kahler, bestaat al jarenlang een redelijk effectieve behandelstrategie. Maar lang niet alle patiënten genezen. Harry Dolstra en Willemijn Hobo zijn daarom op zoek naar een effectievere aanpak. Beiden zijn immunoloog van het laboratorium hematologie van het Radboudumc in Nijmegen. Zij leiden gezamenlijk een onderzoek naar optimalisering van het vaccin met afweercellen, dat het immuunsysteem van hoog-risicopatiënten helpt in de strijd tegen de tumorcellen.

Stamceltransplantie

Patiënten met bloedcelkanker krijgen standaard een chemokuur en/of radiotherapie. Afhankelijk van de tumorvariant is dat voor een deel van de patiënten afdoende. Anderen krijgen – mits ze goed reageren op de standaardbehandeling – ter aanvulling een donorstamceltransplantatie. De donor kan een familielid zijn, maar in twee derde van de gevallen moet een beroep worden gedaan op de internationale stamceldonorbank. ‘Als er een match is – de donor moet dezelfde HLA-antigenen hebben – dan kan het proces in gang worden gezet om de stamcellen te oogsten’, vertelt Dolstra. 

Blokkade

De patiënt krijgt de geoogste stamcellen toegediend via een infuus. In het lichaam vermenigvuldigen ze zich en rijpen ze uit tot verschillende soorten bloedcellen, inclusief de afweercellen. Die rijping is wat bij deze soorten kanker misgaat. Hobo: ‘Tumorcellen blijven bij hen in een bepaald stadium hangen en verdringen de gezonde rijpe bloedcellen. Bovendien functioneren die cellen niet goed meer. Nadat via chemo- en/of radiotherapie het zieke systeem is uitgeschakeld, krijgen de stamcellen van de donor alle kans om uit te rijpen tot gezonde bloed- en afweercellen, die op hun beurt de tumor aanvallen.’ Het duurt volgens Dolstra en Hobo gemiddeld een jaar voordat het afweersysteem weer helemaal in orde is. 

Generaals

Hoewel chemo- en/of radiotherapie en vervolgens stamceltransplantatie redelijk effectief zijn – ongeveer de helft van de patiënten geneest – bestaat er altijd een risico dat er kankercellen op moeilijk bereikbare plekken in het lichaam achterblijven. Om ook die de kop in te drukken, is jaren geleden een vaccin ontwikkeld met dendritische cellen als aanvulling op een stamceltransplantatie. 

‘We knippen de rem op het afweersysteem met moleculaire schaartjes uit de dendritische cel’

Hobo omschrijft dendritische cellen als de generaals van het afweersysteem. ‘Ze instrueren onder meer de T-cellen, die deel uitmaken van het leger dat ongewenste indringers opruimt. Door monocyten uit het bloed van de stamceldonor te winnen, die op te kweken tot dendritische cellen en te voorzien van een stukje tumoreiwit van de patiënt, kunnen ze dat leger activeren en instrueren om gericht de tumor te bestrijden. Het gaat hier om personalised medicine. Als die T-cellen de tumor hebben gevonden, beschieten ze die met cytotoxische moleculen als een soort kogels. Een mooie methode maar helaas nog niet voor iedereen afdoende.’

Ontremmen

De Nijmeegse onderzoekers hebben met hun team dit vaccin nu sterk verbeterd. Daarvoor kregen ze subsidie vanuit het ZonMw-Programma Translationeel onderzoek en van KWF Kankerbestrijding. Om uit te leggen hoe ze het vaccin krachtiger hebben gemaakt, tekent Dolstra een dendritische cel en een T-cel naast elkaar op papier. Op de dendritische cel zit het eiwit PD-L1 en op de T-cel het receptoreiwit PD-1. ‘Dat is de receptor die de Japanse immunoloog Tasuku Honjo heeft ontdekt, waarvoor hij dit jaar de Nobelprijs voor geneeskunde heeft ontvangen. Hij zag dat dit eiwit als een rem op het afweersysteem werkt. Die rem is alleen actief als PD-L1 op de dendritische cel daartoe een signaal afgeeft. Wat wij nu doen, is PD-L1 met moleculaire schaartjes uit de dendritische cel wegknippen. Daardoor worden de T-cellen nog sterker geactiveerd, waarna ze zich beter kunnen vermeerderen en op zoek gaan naar de tumorcellen.’

Veilig en niet toxisch

Bij tien patiënten van het Radboudumc en de universitair medische centra in Groningen en Utrecht, waarmee de onderzoekers samenwerken, willen ze kijken of zo’n sterker vaccin veilig is. Inmiddels zijn negen van hen driemaal gevaccineerd met telkens een periode van twee weken daartussen, zegt Dolstra. Het gaat om vaccinatie uit voorzorg. ‘De patiënten zijn op dat moment dus ziektevrij of hebben geen detecteerbare ziekte. We zien dat het vaccin veilig en niet toxisch is. We gaan binnenkort evalueren of de T-cel-verhoging voldoende is om uiteindelijk een grote klinische studie op te zetten. Die nieuwe groep patiënten gaan we in de tijd vervolgen. De grote vraag is natuurlijk of ons vaccin ook klinisch effectief is na stamceltransplantatie.’
 

Van vondst naar behandeling
De weg van idee naar een nieuwe behandeling van patiënten is lang en risicovol. Het is niet vanzelfsprekend dat wetenschappelijke doorbraken daadwerkelijk terechtkomen in de (klinische) praktijk. Vooral de fase van onderzoek waarin voor het eerst de interventie op mensen wordt getest is moeilijk te financieren, door de hoge kosten en risico’s. Het Programma Translationeel Onderzoek voorziet in financiering van translationele studies, zodat veelbelovende vindingen sneller beschikbaar komen voor patiënten.


Auteur: John Ekkelboom 
Fotograaf:  Jonathan Vos
Publicatiedatum: 3 december 2018

Naar boven
Direct naar: NavigatieDirect naar: InhoudDirect naar: Onderkant website