Vroeger hielden wetenschappers als Newton of Huygens hun resultaten vaak geheim en deelden hun inzichten alleen met een select gezelschap van collega’s. Dat is nu wel anders, maar zelfs anno 2018 zijn veel onderzoeksresultaten moeilijk toegankelijk. Wie niet bij een kennisinstelling werkt, krijgt maar een glimp te zien van wat er verborgen zit achter hoge betaalmuren. En dat terwijl de wetenschap van nu grotendeels gefinancierd wordt met publieke middelen. Ik vind het absurd als patiënten en veel zorgverleners geen toegang hebben tot de resultaten van ZonMw-projecten die bedoeld zijn om de zorg te verbeteren.

Open Access, vrije toegang tot wetenschappelijke resultaten, is gelukkig een groeiende beweging. Het Europese Plan S voor Open Access wil die beweging in een stroomversnelling brengen. De S staat voor ‘science, speed, solution, shock’. Plan S eist dat alle publicaties uit publiek gefinancierd onderzoek vanaf 2020 direct voor iedereen toegankelijk worden. Het breed gedragen plan roept echter ook vragen op die om een (snel) antwoord vragen. Lukt het bijvoorbeeld wetenschappelijke uitgevers zo snel tot een ander businessmodel te dwingen? Zet Europa zichzelf buitenspel in de wetenschap door niet langer te publiceren in bladen als Nature, Science en The Lancet 

Facebook-effect

Naast evidente voordelen heeft Open Access ook nadelen. Het ongebreideld delen van informatie en een openbare discussie over artikelen kan leiden tot een ‘Facebook-effect’: een overkill aan ongestructureerde informatie waardoor je belangrijke dingen dreigt te missen. Open Access wordt ook misbruikt door uitgevers die de lat bij de gebruikelijke kwaliteitscontrole (de peer review) wel erg laag leggen, waardoor er ‘fake news’ in de vakliteratuur belandt. 

Wat zijn eerlijke criteria om schaars belastinggeld te verdelen over een groeiend aantal wetenschappers?

Om Open Access tot een succes te maken, is extra inspanning nodig, ten dele ook op andere terreinen. Die bredere vernieuwing, ook wel Open Science genoemd, richt zich bijvoorbeeld op de manier waarop wetenschappelijke kwaliteit beoordeeld wordt. Kwaliteitsbeoordeling aan de hand van aantallen publicaties en citaties zet wetenschappers aan tot haastig en veel publiceren, wat de kwaliteit juist ondermijnt. Kennisinstellingen en subsidiegevers zoeken daarom naar alternatieven, zoals bijvoorbeeld de afspraken in het Leiden Manifesto en de San Francisco Declaration on Research Assessment (DORA). Die zien er op papier goed uit, maar gaan ze ook werken? Hoe moet je eigenlijk de kwaliteit van een wetenschapper of groep bepalen? Hoe onderzoek je de integriteit en impact van een onderzoeksproject of -programma? Dit soort vragen staat centraal in een ZonMw-programma dat uniek is in de wereld: Bevorderen van Verantwoorde Onderzoekspraktijken (BVO). Een mooi voorbeeld is het BVO-project van Sarah de Rijcke van het Centrum voor Wetenschap en Technologie Studies. Zij wil een profiel opstellen van onderzoekers die integere wetenschap bedrijven en vervolgens onderzoeken in hoeverre kwaliteitsbeoordelingsmethoden ervoor zorgen dat zulke onderzoekers ook de beste kansen krijgen. Met andere woorden: wat werkt echt in de praktijk? Wat zijn eerlijke criteria om schaars belastinggeld te verdelen over een groeiend aantal wetenschappers? 

Inbreng van leken

Het wetenschapsbedrijf is een stuk ingewikkelder geworden sinds de tijden van Huygens en Newton. En dan laten we nog veel aspecten van Open Science onbesproken, zoals de leesbaarheid van publicaties voor een breder publiek en het vergroten van de inbreng van leken in de wetenschap. Wie over dat laatste alvast kritisch wil nadenken, raad ik aan in het Drents Museum de tentoonstelling te bezoeken over de beroemde amateurarcheoloog Tjerk Vermaning.
 


Eduard Klasen is voorzitter van de programmacommissie BVO en van de programmacommissie Personalised Medicine (in samenwerking met wetenschapsjournalist Pieter van Megchelen)

Fotograaf: Hollandse Hoogte, Marc de Haan
Publicatiedatum: 4 oktober 2018

Naar boven
Direct naar: NavigatieDirect naar: InhoudDirect naar: Onderkant website