Patiënten die vijf keer met hun hoofd schudden voordat ze hun oogdruppels nemen. Op het etiket staat immers: ‘5x schudden voor gebruik’. Ogenschijnlijk eenduidige etiketteksten met daarop de instructies voor het gebruik van een geneesmiddel zijn voor veel mensen moeilijk te begrijpen, laat staan correct toe te passen. Sander Borgsteede en Ekram Maghroudi van Health Base ontdekten hoe het beter kan.

In Nederland is zo’n 30 tot 40 procent van de geneesmiddelengebruikers niet therapietrouw. Dat zij hun medicijnen niet volgens voorschrift gebruiken, komt onder meer doordat ze de instructies op het etiket niet altijd goed begrijpen. Ruim 40 procent van alle apotheekbezoekers heeft daar moeite mee, ook mensen met een hogere opleiding. Health Base, expertisecentrum voor farmaceutische en medische informatie, zocht uit waar het probleem vooral zit en hoe het beter kan. Projectleider Sander Borgsteede vertelt erover. 

Wat is er mis met de medicijnetiketten? 

‘Wat mij betreft is dit de belangrijkste ontdekking: we realiseren ons met zijn allen onvoldoende hoe belangrijk het etiket als informatiebron is. Het etiket is zó vanzelfsprekend, dat we er niet meer over nadenken hoe complex de informatie daarop eigenlijk is. Het is een korte tekst met veel taalelementen die best ingewikkeld zijn. Neem “2x daags”; wat betekent dat nu concreet? Of “niet onverdund gebruiken”; wat moet je dan eigenlijk precies doen of laten? Het eerste deel van ons onderzoek was taalkundig van aard. Door een groot aantal etiketteksten te analyseren, ontdekten we waar de belangrijkste problemen zitten. Zo staat er nog vaak jargon op het etiket, “granules” in plaats van “korrels” bijvoorbeeld. Of moeilijke woorden als “reactievermogen”. Om zoveel mogelijk informatie op het etiket te krijgen, worden bovendien veel afkortingen gebruikt, zoals het x-teken in plaats van “keer”.’

Wat ontdekten jullie in jullie kwalitatieve onderzoek?

‘Om te achterhalen hoe mensen de teksten op een etiket interpreteren, heeft Ekram Maghroudi in drie apotheken 39 bezoekers geïnterviewd. De helft van de groep had verminderde gezondheidsvaardigheden (het vermogen bijsluiters, gezondheidsadviezen en doktersvoorschriften te begrijpen en op te volgen, red.). De geïnterviewden moesten in eigen woorden uitleggen wat zij lazen op het etiket. En ze kregen de vraag de doseermomenten van een geneesmiddel op een tijdschema aan te geven, letterlijk door één of meer pillen op een bepaald tijdstip op dat schema neer te leggen. Toen bleek bijvoorbeeld dat mensen “2x per dag 2 capsules” soms interpreteren als: ik moet per dag in totaal twee capsules innemen. Ook bleek dat sommige mensen het gebruiksadvies “voor gebruik omzwenken” bij oogdruppels verkeerd begrepen. Sommigen dachten dat ze eerst met hun hoofd of hun ogen moeten draaien.’

‘Als we therapietrouw willen bevorderen, moeten we weten tegen welke barrières patiënten aanlopen’

Daarna deden jullie een kwantitatief onderzoek. Wat leverde dat op?

‘Met de uitkomsten uit de interviews hebben we eerst zeven etiketteksten verbeterd. Vervolgens interviewden we 159 bezoekers in acht apotheken, van wie weer de helft verminderde gezondheidsvaardigheden had. We maten het verschil tussen de oorspronkelijke tekst en de aangepaste variant. Ook nu leidde “2x per dag 2 capsules” tot veel onbegrip. De geoptimaliseerde tekst “’s ochtends 2 capsules en ’s avonds 2 capsules” snapte een grote meerderheid wel. De groep met minder gezondheidsvaardigheden ging van 30 procent naar 80 procent in het correct interpreteren van de teksten. De mensen met gemiddeld hogere gezondheidsvaardigheden maakten een sprong van 50 naar 90 procent. Dat vind ik toch wel een indrukwekkend resultaat.’

Hoe hebben jullie de resultaten vertaald voor de praktijk?

‘We hebben een e-learning “Hoe maak ik begrijpelijke etiketteksten in de apotheek?” ontwikkeld, beschikbaar via het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik. En er is een handleiding waarmee apothekersassistenten onze adviezen kunnen toepassen op bestaande etiketteksten. Via Pharmabase, onze eigen database, hebben we al twee derde van de apotheken in Nederland van betere etiketteksten voorzien. Ook komen aangepaste formuleringen beschikbaar via het apotheekinformatiesysteem van beroepsorganisatie KNMP.’

Wat kunnen we uit jullie onderzoek verder nog leren?

‘Een belangrijke les is hoe belangrijk het is real life-onderzoek te doen naar geneesmiddelengebruik. Dus heel concreet in de dagelijkse praktijk uitzoeken waar belemmeringen zitten voor het goed gebruiken van medicijnen. Als we therapietrouw willen bevorderen – en dat is terecht een prioriteit voor de minister van Volksgezondheid – moeten we weten tegen welke barrières patiënten aanlopen. Zeker met de toenemende polyfarmacie waarbij mensen 5 of meer geneesmiddelen gebruiken wordt het voor voor velen alleen maar ingewikkelder.’

Voor welke uitdagingen staan we om de therapietrouw te verbeteren?

‘Hoe essentieel ook, je bent er niet met betere etiketteksten. Het etiket is onderdeel van de patiëntenvoorlichting als geheel. Veelbelovend is de teach back-methode, waarin je aan de patiënt vraagt om in eigen woorden terug te geven wat je hem hebt uitgelegd. En dan niet één keer, als hij zijn medicijnen ophaalt, maar regelmatig opnieuw. Alleen zo kun je achterhalen of er nieuwe vragen of problemen zijn. Daarvoor moet je dus rustig in gesprek kunnen met die patiënt, maar hoe doe je dat in een apotheek met een wachtruimte vol andere mensen? Voorlichting hoort bij de taak van de apotheker in zijn rol als zorgverlener, maar de praktijk is weerbarstig. We moeten ons realiseren dat goed geneesmiddelengebruik een complex proces is. Met dit onderzoek hebben we een klein stapje gezet om dat proces te helpen verbeteren. Maar we zullen met zijn allen nog veel meer moeten doen – ook in het onderwijs bijvoorbeeld – om uiteindelijk tot een samenhangend geheel van interventies te komen. Alleen zo kan de therapietrouw structureel beter worden.’


Auteur: Marc van Bijsterveldt
Fotograaf:  Sietske Raaijmakers
Publicatiedatum: 4 oktober 2018

Naar boven
Direct naar: NavigatieDirect naar: InhoudDirect naar: Onderkant website