De Nederlandse eicelbanken werken op ethisch verantwoorde manier, blijkt uit onderzoek. Er is ruimte om te discussiëren over de strikte criteria voor de donatie en ontvangst van eicellen.

Gynaecoloog Annelies Bos heeft net een operatie gedaan. Bij een jonge patiënt heeft ze een eierstok verwijderd om deze in te vriezen – voor later. Bos is gynaecoloog én medeoprichter van de allereerste eicelbank in Nederland, die in 2012 bij het UMC Utrecht van start ging. Ook medisch-ethicus Rieke van der Graaf is voor het interview aangeschoven. Samen leidden ze de afgelopen anderhalf jaar een onderzoek – in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en gefinancierd door ZonMw – naar het beleid van de drie eicelbanken die Nederland telt. Hun rapport Ethisch verantwoorde organisatie van eiceldonatie via eicelbanken in Nederland verscheen begin september.

Eiceldonatie via een eicelbank kan pas sinds zes jaar in Nederland. Hoe keek men er indertijd tegenaan?

Bos: ‘Er was een grote noodzaak om een eicelbank op te zetten. Veel paren met een kinderwens gingen naar het buitenland met alle risico’s van dien. Maar het was ook een politiek en maatschappelijk beladen onderwerp. Er waren zorgen over wie de donoren zouden zijn en of deze vrouwen wel vrijwillig eicellen zouden afstaan.’

En?

Bos: ‘Ook als eicelbank vinden wij het belangrijk dat vrouwen vrijwillig kiezen voor het doneren van hun eicellen. Donoren zijn gemiddeld 32 jaar, hebben een partner, kinderen en een baan. Ze zijn goed opgeleid en uitstekend in staat eigen keuzes te maken.’
Van der Graaf: ‘Ons onderzoek bevestigt dat zorgen over onvrijwillige donatie onterecht zijn. Vrouwen willen het graag voor een ander doen.’

Is er een tekort aan eicellen?

Bos: ‘Toen we in 2015 bij het UMC Utrecht een wachtlijst met 350 wensouders hadden, hebben we helaas een aanmeldingsstop moeten invoeren. Het toont de enorme behoefte aan eicellen aan. Maar juist omdat er bij de start zoveel zorgen waren, hebben we destijds strikte criteria opgesteld. De vraag is: zijn we niet te streng?’

Zijn deze criteria in jullie onderzoek naar het beleid van de Nederlandse eicelbanken meegenomen?

Van der Graaf: ‘De eicelbanken werken op een ethisch verantwoorde manier. Maar het is de vraag of niet te veel mensen worden afgewezen als donor, wat schaarste in de hand werkt. De ethische kaders bieden ruimte voor een minder streng selectiebeleid.’ 
Bos: ‘Onze conclusie is dat we erg beschermend zijn. Nu komen vrouwen niet als donor in aanmerking als ze bijvoorbeeld een licht verhoogd risico op heupdysplasie hebben. Daar zie je ruimte om de criteria te versoepelen. Natuurlijk zal het plaatsen van een eicel van zo’n donor alleen gebeuren als de wensouders het ermee eens zijn.’ 

‘Waarom zouden homostellen en alleenstaanden minder goed een kind kunnen opvoeden?’

Doen jullie ook andere voorstellen?

Bos: ‘We stellen voor de leeftijdsgrens voor eiceldonatie te verlagen van 25 jaar naar 18 jaar.’
Van der Graaf: ‘Als deze vrouwen het geheel vrijwillig doen en goed zicht hebben op de mogelijke risico’s, is het paternalistisch om doneren op die leeftijd niet toe te staan.’

Hoe zit het met de vergoeding die donoren krijgen?

Bos: ‘Gelukkig hebben we het in Nederland zo georganiseerd dat vrouwen het niet 
voor het geld doen. Maar donoren vinden het wel fijn als hun onkosten vergoed worden.’
Van der Graaf: ‘Nu krijgen vrouwen die eicellen doneren 750 à 900 euro. Maar er was geen goede onderbouwing voor dat bedrag. In ons onderzoek vergelijken we eiceldonatie met nierdonatie en met deelname aan medisch onderzoek, dat uitgaat van een minimumloon voor ongeschoolde arbeid, hetgeen neerkomt op 10 euro per uur. Vrouwen die een eicel doneren zijn er dertig uur mee kwijt. Zo komen we uit op 300 euro als vergoeding, plus reiskosten en eventueel kosten voor kinderopvang en voor medische zorg die onder het eigen risico valt.’

Is ook gekeken naar de selectie van wensouders?

Van der Graaf: ‘We vinden dat de criteria voor de ontvangers eveneens verruimd mogen worden. Zo komen nu alleen heteroparen in aanmerking voor een gedoneerde eicel. Maar waarom zouden homostellen en alleenstaanden minder goed een kind kunnen opvoeden?’
Bos: ‘Verder stellen we een leeftijdgrens van 50 jaar voor, die geldt voor alle eicelbanken. Dat is zeer gerechtvaardigd; vrouwen worden steeds ouder en leven langer, ook als moeder. Overigens kan door de versoepeling van deze criteria de wachtlijst wel weer langer worden.’

Hoe zit het met de bekendheid van eiceldonatie?

Bos: ‘Daar is nog veel ruimte voor verbetering. Mensen weten niet van het bestaan of hebben een verkeerd beeld van de praktijk. De eicelbanken bundelen de krachten en zijn bezig met de financiering en inrichting van een landelijk informatiepunt en website.’
Van der Graaf: ‘Het zou enorm helpen als de overheid eicelbanken ondersteunt en dat er een vergoeding via de basisverzekering komt voor het ontvangen van eicellen via eicelbanken.’ 
Bos: ‘Het is mijn droom dat ik een vrouw die eicellen nodig heeft, op korte termijn kan helpen met een donor. Nu moeten wensouders soms vier jaar wachten. Dat is verre van optimaal. Ik hoop dat we met alle zorgvuldigheid die eicelbanken nu betrachten, met iets soepeler criteria en meer bekendheid, meer mensen kunnen helpen.’

Aanpak van het onderzoek
Annelies Bos, Rieke van der Graaf en Emy Kool verrichtten het onderzoek naar het beleid van eicelbanken. In het projectteam zaten ook Annelien Bredenoord, Bart Fauser, José Knijnenburg, Monique Mochtar en Jacqueline Pieters. De studie omvat een ethische evaluatie en empirisch-ethisch onderzoek, waaronder een literatuurstudie en interviews met zowel donoren als ontvangers van eicellen en professionals van de drie Nederlandse eicelbanken (UMC Utrecht, Medisch Centrum Kinderwens Leiderdorp en Amsterdam UMC). ZonMw financierde het onderzoek vanuit de ‘tweede pijler’ van het programma Ethiek en Gezondheid, bestemd voor specifieke beleidsvragen van het ministerie van VWS. Op 25 september 2018. heeft het ministerie van VWS het rapport vanuit dit project aangeboden aan de Tweede Kamer.


Auteur: Tjitske Lingsma
Fotograaf: Sietske Raaijmakers
Publicatiedatum: 4 oktober 2018

Relevante Mediator artikelen

Naar boven
Direct naar: NavigatieDirect naar: InhoudDirect naar: Onderkant website