Drie websites moeten helpen het gebruik en het lijden van proefdieren te minimaliseren. Ze staan sinds kort bijeen op de site van het 3Rs-Centre Utrecht Life Sciences (ULS) van de faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht. Coenraad Hendriksen, emeritus hoogleraar alternatieven voor dierproeven, en Jan van der Valk, directeur van het 3Rs-Centre, lichten het belang ervan toe.

Wat willen jullie met de websites bereiken? 

Hendriksen: ‘Levende dieren en dierlijk materiaal worden gebruikt bij allerlei soorten onderzoek: fundamenteel onderzoek, toxiciteitsonderzoek, het testen van vaccins, onderzoek van geneesmiddelen. Liefst willen we vervanging van alle dierproeven, maar dat kan nog niet altijd. De keuze is dan om in ieder geval de juiste diersoort en daarvan zo min mogelijk dieren te gebruiken. Als we dieren toch gebruiken in onderzoek moet dat op een weinig belastende en humane manier gebeuren. De sites helpen om deze drie zaken – vervanging, vermindering en verfijning – te promoten. Onderzoekers, dierverzorgers, biotechnici en alle anderen die bij dierproeven betrokken zijn vinden er de nodige informatie, volgens de laatste stand van de wetenschap.’

Humane Eindpunten benoemt eindpunten voor het lijden van het proefdier. Onderzoekers, dierverzorgers en biotechnici vinden er informatie over op welk moment of bij welke eindpunten ze moeten overgaan tot pijnbestrijding, verdoving, het uit de proef verwijderen of doden van het dier. De site beschrijft humane eindpunten voor ratten en muizen en, sinds kort, ook zebravissen. Voor de ontwikkeling, uitbreiding en implementatie van de site heeft ZonMw subsidie gegeven. 

De Interspecies database is opgezet door het RIVM en met sponsoring van Triodos Bank overgenomen en geactualiseerd door het 3R-centre. Doel ervan is vermindering van het gebruik van proefdieren. Onderzoekers vinden er de gegevens waarmee ze voor hun onderzoek het juiste proefdier kunnen kiezen, in de juiste aantallen – zo min mogelijk, maar voldoende om wetenschappelijk verantwoord te zijn. 

Op de Fetal Calf Serum Free-database vinden onderzoekers alternatieven voor het gebruik van serum van ongeboren kalfjes bij weefselonderzoek. In reviews kunnen ze hun ervaringen met alternatieve media beschrijven, zodat de beschikbare kennis hierover groeit. De site is een samenwerking met de organisatie Animal Free Research UK in Engeland. 

De websites bestonden al langer, maar zijn nu samen op één plek te vinden. Wat hebben jullie nog meer veranderd? 

Van der Valk: ‘De twee databases waren niet goed zichtbaar en niet actueel. Het RIVM was begonnen met de Interspecies database. Wij hebben die overgenomen en beter doorzoekbaar gemaakt. De website wordt nu geüpdatet. Net als de Fetal Calf-Serum Free-site is de site in het Engels; alleen onderzoekers gebruiken de data. We stimuleren het gebruik door op congressen, in onze nieuwbrief, via social media zoals Twitter, en in ons onderwijs de sites onder de aandacht te brengen. De Fetal Calf-Serum Free-site wordt opgenomen in een richtlijn van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) over goede weefselcultuur. Dat moet een flinke stijging van bezoekers opleveren.’

Hoe goed weten onderzoekers en andere geïnteresseerden de websites te vinden? 

Hendriksen: ‘De website Humane Eindpunten wordt op veel plekken en in veel onderwijsinstellingen overal ter wereld gebruikt. Hij is er behalve in het Nederlands ook in het Engels, Frans, Duits en Spaans. En binnenkort ook in een Chinese vertaling. Toen de inhoud in het Spaans beschikbaar was, steeg het gebruik meteen met sprongen. De site is onlangs beoordeeld door een belangrijk Amerikaans tijdschrift voor biotechnici, en kreeg op alle beoordeelde punten de maximale score. De afgelopen twee jaar is het gebruik met 500 bezoekers per maand gestegen.’

‘De drie websites zijn uniek in de wereld’ 

Vindt men het terugdringen van lijden van proefdieren overal even belangrijk? 

Hendriksen: ‘In de wetgeving van de meeste landen staat een aanbeveling om humane eindpunten te gebruiken als dieren ernstig lijden. Dat wil niet zeggen dat het altijd al even systematisch gebeurt. Het is een langdurig proces. Maar de cultuur op dit gebied is duidelijk aan het veranderen. Het bestaan van de websites helpt daarbij.’ 

Van der Valk: ‘Het is ook een kwestie van voortschrijdend inzicht. We kennen nu een jaar of tien de Europese richtlijn voor proefdiervrije cosmetica. Steeds meer landen verbinden zich hieraan, vorig jaar Australië, Japan al eerder en binnenkort Zuid-Korea.’ 

Welke gevolgen hebben de sites voor het wetenschappelijk onderzoek?

Hendriksen: ‘Er zijn veel problemen met diertesten. Onderzoeksresultaten zijn vaak niet goed vergelijkbaar. Soms is er bij onderzoek bijvoorbeeld met de verkeerde dieren gewerkt. Daar brengt de Interspecies database verbetering in. Humane eindpunten dragen bij aan standaardisering. Alle onderzoekers kunnen nu dezelfde vooraf bepaalde eindpunten toepassen. De ene onderzoeker houdt een ziek en lijdend dier dus niet meer langer in de proef dan de ander. Dat leidt tot beter vergelijkbare onderzoeksresultaten.’

Hoe ziet de toekomst voor de sites en voor proefdieren eruit?

Van der Valk: ‘Onderzoekers gaan steeds minder vaak het foetaal-kalverserum gebruiken. Wij willen liefst voor elk celtype een nieuw medium ontwikkelen. De onderzoekers kunnen in de database per celtype de passende serumvrije media vinden en via een reviewfunctie hun bevindingen daarover delen. Wij zoeken naar een serumvrij medium waarin cellen langere tijd kunnen blijven leven. Een medewerker analyseert nu voor ons de literatuur over serumvrije onderzoeken: dat zijn al 9000 artikelen bij eerste screening! 

Een vaste projectleider voor de websites hebben we niet. De sites vragen wel structureel onderhoud, zowel inhoudelijk als technisch. Anders veroudert de informatie en dan daalt het aantal bezoekers al snel. Bedenk wel: alle drie de websites zijn uniek in de wereld!’


Auteur: Veronique Huijbregts
Foto: Bas Niemans
Fotobijschrift: Coenraad Hendriksen (links op foto) en Jan van der Valk (rechts op foto)
Publicatiedatum: 30 juli 2018

Naar boven
Direct naar: NavigatieDirect naar: InhoudDirect naar: Onderkant website