Ga direct naar de inhoud Ga direct naar het hoofdmenu Ga direct naar het zoekveld
 

Vaccin in de maak tegen acute leukemie

Wetenschappers van het VUmc hebben een vaccin ontwikkeld tegen acute myeloïde leukemie. Een eerste studie wijst uit dat het kankervaccin veilig is. Om te onderzoeken of het ook effectief is, zijn investeerders nodig.  

Was er voorheen voor patiënten met acute myeloïde leukemie (AML) weinig hoop, inmiddels is de prognose van deze agressieve vorm van bloedkanker veel gunstiger dankzij combinaties van chemotherapieën en beenmergtransplantaties. Bij een fors deel van de patiënten komen de tumorcellen na verloop van tijd echter terug en is genezing nauwelijks meer mogelijk. Tanja de Gruijl, hoogleraar translationele tumorimmunologie aan het VU medisch centrum (VUmc) in Amsterdam, pleit daarom voor aanvullende therapieën die de terugkeer van de tumorcellen tegengaan. In haar laboratorium heeft ze er een bedacht en ontwikkeld.
Bij AML ontstaan er kwaadaardige voorlopercellen in het beenmerg. Deze cellen rijpen normaal uit tot immuuncellen, waaronder dendritische cellen. De Gruijl omschrijft ze als waakhonden die eiwitfragmenten van gevaarlijke indringers presenteren aan T-cellen ofwel afweercellen, die als reactie daarop de vijand vernietigen. ‘In mijn lab hebben we een AML-cellijn laten uitrijpen tot dendritische cellen, die specifieke eiwitten van AML-tumorcellen aan T-cellen presenteren. Zo ontstaat een afweerreactie tegen de tumorcellen. Via een vaccin met deze dendritische cellen zou je AML-patiënten een extra wapen kunnen bieden in de strijd tegen hun ziekte.’

Veiligheid onderzoeken

Er bestaan al diverse vaccins met dendritische cellen. Daarbij gaat het telkens om cellen van de patiënt zelf. Het Amsterdamse vaccin bestaat daarentegen uit lichaamsvreemde dendritische cellen. Omdat dit product uniek is, is het volgens de hoogleraar van extra belang om de veiligheid nauwkeurig te onderzoeken. Dat gebeurde in samenwerking met het kankervaccinbedrijf DCPrime BV uit Leiden, een spin-offbedrijf van het VUmc. Dit bedrijf heeft het vaccin verbeterd en geschikt gemaakt voor klinische toepassing. Vervolgens kon het daadwerkelijk aan patiënten worden toegediend, onder leiding van Arjan van de Loosdrecht van de afdeling hematologie.
Voor de veiligheidsstudie vroegen het VUmc en DCPrime subsidie aan bij het ZonMw-programma Translationeel Onderzoek (zie kader). Een belangrijk programma voor starters, zegt Sandra van Wetering, chief operating officer en projectleider bij het Leidse bedrijf. ‘De subsidie stelt beginnende bedrijven, zoals wij, in staat de eerste stappen te nemen. Investeerders hebben in die fase nog geen belangstelling voor je. Zonder deze subsidie hadden wij dit translationele onderzoek nooit kunnen doen en hadden we het als spin-offbedrijf niet gered. Ik hoop dat dit soort ondersteuning blijft bestaan, want het wordt moeilijker in Nederland. Steeds meer subsidiebronnen drogen op, waardoor wetenschappelijke bevindingen binnen de muren van de academie blijven. Dat is natuurlijk doodzonde.’

‘Enkele patiënten zijn al meer dan 15 maanden langer in leven’

Vaccin zonder bijwerkingen

Om de veiligheid van het vaccin te testen, hebben de onderzoekers twaalf AML-patiënten behandeld in het VUmc. Het waren patiënten die na een conventionele therapie nog weinig tumorcellen in hun bloed en beenmerg hadden en oudere patiënten die vanwege hun conditie niet meer in aanmerking kwamen voor een aanvullende chemotherapie en/of stamceltransplantatie. Voor deze studie werden de proefpersonen opgedeeld in drie groepen. Iedereen kreeg 4 vaccinaties. Het eerste cohort patiënten kreeg per keer 10 miljoen dendritische cellen toegediend, het tweede 25 miljoen en het derde 50 miljoen. Niemand had last van bijwerkingen en daarmee was de veiligheid aangetoond.
Bovendien constateerden de onderzoekers dat het vaccin werkte. De Gruijl vertelt dat bij enkele patiënten, met name vanaf het tweede cohort, de T-cellen in actie kwamen. ‘Bij sommigen nam het aantal tumorcellen af en bleef deze gunstige situatie bestaan. Dit soort ernstige patiënten overlijdt doorgaans binnen 6 maanden tot een jaar, maar enkele van hen zijn al meer dan 15 maanden tot 2 jaar langer in leven. Bovendien blijft het aantal tumorcellen in hun bloed op een laag niveau.’ De onderzoekers benadrukken dat de groep te klein is om statistisch significante uitspraken te doen. Daarvoor is een grootschalige gerandomiseerde klinische studie nodig.

Ook voor andere ziekten

Het plan is om 60 AML-patiënten, verspreid over een aantal Europese ziekenhuizen, te vaccineren en te volgen. Van Wetering zegt dat dit alleen mogelijk is als investeerders dit onderzoek willen financieren. ‘We worden ondersteund door onze huidige investeerder Thuja Capital, maar extra financiering is nodig. Daarmee kan DCPrime de huidige bevindingen bevestigen in een grotere groep patiënten en kunnen we ook de bredere toepasbaarheid van het vaccin testen. Daarbij willen we ons ook richten op andere hematologische aandoeningen. Bijvoorbeeld het myelodysplastisch syndroom, een beenmergziekte die bij sommige patiënten overgaat in een acute leukemie. We hopen dat bij deze patiënten de ontwikkeling naar een AML kan worden voorkomen.’ Verder ziet Van Wetering mogelijkheden om met het vaccin solide tumoren aan te pakken. ‘Door specifieke tumorantigenen op de dendritische cellen te plaatsen, kunnen we het vaccin wellicht ook gebruiken als aanvullende therapie bij borst-, long- of prostaatkanker. Maar zover zijn we nog lang niet.’

Tekst: John Ekkelboom
Foto: Colin Mcconnell/The Toronto Star