Vooral jongeren en partygangers nemen de relatief nieuwe drugs lachgas en 4-FA. Twee onderzoeken brengen het gebruik en de gevaren in kaart. Enkele bevindingen: lachgas is te simpel verkrijgbaar, en een landelijke gezondheidswaarschuwing heeft impact.

Drugsgebruik monitoren en drugs testen zijn vaste onderdelen van het Nederlandse drugsbeleid. Peggy van der Pol van het Trimbos-instituut benadrukt hoe belangrijk deze benadering is. Verschuivingen en nieuwe trends in druggebruik komen zo vroeg in beeld. Daardoor kun je mogelijke gezondheidsschade snel opsporen en aanpakken, verklaart Van der Pol. Zij nam het kwantitatieve deel van onderzoeken naar het gebruik van 4-fluoramfetamine (4-FA) en lachgas voor haar rekening. Van beide psychoactieve stoffen is het gebruik in het afgelopen decennium flink toegenomen. Niet voor niets besteedden media en politiek veel aandacht aan de onderzoeksrapporten, die op 18 december verschenen.

Landelijke waarschuwing

4-FA was tot eind mei 2017 in ons land legaal te koop. Het had een onschuldig imago als ‘ecstacy light’. Maar zo onschuldig was het niet. Uit de Monitor Drugsincidenten bleek dat met het gebruik ook het aantal gezondheidsincidenten toenam. Hartklachten, hersenbloedingen en zelfs enkele sterfgevallen waren de ernstigste gevolgen. In december 2016 ging er een nationale gezondheidswaarschuwing over 4-FA uit. Een nieuwsbericht op sites en in de media informeerde gebruikers over de gezondheidsrisico’s van de stof. Na een risico-inschatting van het Coördinatiepunt Assessment en Monitoring nieuwe drugs (CAM) kwam 4-FA op Lijst-1 Drugs van de Opiumwet. Daarmee is het middel verboden.

Lachgaspatronen

Gezondheidscommunicatie

Om meer zicht op het gebruik van 4-FA te krijgen, analyseerden de onderzoekers bestaande data en hielden ze expertinterviews en een survey. Deelnemers aan Het Grote Uitgaansonderzoek 2016 die 4-FA gebruikten, kregen in 2017 opnieuw een vragenlijst voorgelegd. Twee derde van hen vulde die in. De waarschuwing had de meeste gebruikers bereikt, zo bleek uit de antwoorden. Dertig procent was gestopt met 4-FA en 29 procent had het gebruik aangepast. ‘Dit soort gezondheidscommunicatie heeft duidelijk effect’, concludeert Van der Pol. ‘Maar voor een deel van de gebruikers is de waarschuwing geen reden geweest iets te veranderen. Zij waren nog onvoldoende overtuigd van de risico’s. Bij hen kun je met gerichte informatie over misvattingen nog winst behalen.’

Knallende koppijn

Ook over gezondheidseffecten van 4-FA is met het survey uit 2017 meer duidelijkheid gekregen. Tachtig procent van de gebruikers rapporteerde klachten. (Ernstige) hoofdpijn, slaapproblemen en een psychische dip in de dagen na gebruik kwamen het vaakst voor. Ook bleek dat gebruikers méér pillen innemen dan professionals inschatten. Groepen gebruikers buiten het uitgaanscircuit werden over hun ervaringen geïnterviewd in het veldonderzoek van het Bonger Instituut.

Misvatting

De kennis die het onderzoek heeft opgeleverd wordt gebruikt in de bestaande drugsvoorlichting en bij toekomstige preventieactiviteiten, zegt Van der Pol. ‘Eén boodschap kan zijn dat ernstige incidenten niet alleen voorkomen bij overmatig gebruik of in combinatie met andere middelen. Sommige mensen zijn namelijk erg gevoelig voor de ongewenste effecten van 4-FA . Ook een “gewone” dosis kan dus ernstige gevolgen hebben.’

Lachgas kan zomaar voorbijkomen op een feestje of bij een hangplek

Anders dan 4-FA heeft lachgas nog altijd een vrolijk en onschuldig imago, zegt onderzoeker Ton Nabben van het Bonger Instituut. Je kunt het ook makkelijk kopen omdat het dienst doet als drijfgas in slagroomspuiten. Steeds meer schoolgaande jongeren dienen zichzelf wel eens een roesje toe, blijkt uit het inventariserend onderzoek naar lachgas.

Gelegenheidsgebruikers

De onderzoekers onderscheiden drie groepen gebruikers. De ‘novieten’ gebruiken voor het eerst, experimenterende gebruikers hebben al eerder drugs gebruikt, en dan zijn er nog de feestgebruikers. De jongeren zien de effecten van lachgas op sociale media en bij vrienden. Ze zoeken met elkaar de vrolijke, ontspannende roes. Doordat het zo makkelijk te koop is, kan lachgas zomaar voorbijkomen op een feestje of bij een hangplek, heeft Nabben tijdens zijn veldwerk gemerkt. De meeste gebruikers zijn gelegenheidsgebruikers, aldus de onderzoeker. Ze denken verschillend over de gezondheidsrisico’s van lachgas, maar schatten die meestal niet hoog in.

Tintelingen

De gezondheidsrisico’s bij incidenteel gebruik van lachgas zijn ook niet zo alarmerend. Gebruikers rapporteren wel voorbijgaande gevolgen als tintelingen in handen en voeten, moeheid, concentratiestoornissen, duizeligheid en ‘out’ gaan. Ze melden soms ook verwardheid, misselijkheid en een hunkering naar nog een dosis. Langdurig gebruik kan leiden tot een gebrek aan vitamine B12 en tot blijvende tintelingen en gevoelloosheid in handen en voeten. Nabben benadrukt dat lachgas een stof is die de psyche beïnvloedt, net als psychofarmaca, en dat bij gebruikers van soms twaalf of dertien jaar oud voor wie dit hun eerste ervaring met drugs is. Het risico bestaat dat deze ervaring de drempel verlaagt voor ander druggebruik.

Voorlichten lastig

De professionals met wie Nabben sprak, denken dat de jongeren de risico’s van het middel onderschatten. ‘Maar ze vertelden dat ze zelf onvoldoende kennis hebben over de schadelijkheid van het gebruik van lachgas. Daarom vonden ze het moeilijk daar goede voorlichting over te geven. Zeker omdat veel jongeren het middel onschuldig vinden. De schadelijkheid is ook nog erg onduidelijk. Wat is bijvoorbeeld veel en frequent gebruik?’ Dat vraagt om nader onderzoek, vindt Nabben.

Verkrijgbaarheid beperken

De onderzoekers bevelen aan dat gemeenten en scholen eenduidiger voorlichting over lachgas gaan geven en deze toesnijden op de verschillende groepen. Nu loopt de verstrekte informatie te veel uiteen. Een andere aanbeveling is ervoor te zorgen dat lachgas minder makkelijk verkrijgbaar is. Zo overweegt het kabinet inmiddels een leeftijdsgrens van minimaal 18 jaar om lachgas te kunnen kopen. Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is in gesprek met leveranciers in klein- en groothandel om al te makkelijke beschikbaarheid terug te dringen. Nabben: ‘Je kunt het kopen en verkopen van lachgas niet verbieden, maar met een slimmere aanpak kun je de vraag voor onbedoeld gebruik wel afremmen.’


Auteur:  Veronique Huijbregts
Foto’s: Steve Meddle/REX, Hollandse Hoogte; Ennio Leanza, ANPphoto

Psychoactieve stoffen en Preventieprogramma 5

De onderzoeken naar 4-FA en lachgas zijn uitgevoerd door het Trimbos-instituut en het Bonger Instituut voor Criminologie van de UvA. Financiering kwam vanuit het vijfde preventieprogramma van ZonMw. Er loopt nog een preventieproject naar een andere partydrug: GHB. 

Relevante Mediator artikel

Naar boven
Direct naar: NavigatieDirect naar: InhoudDirect naar: Onderkant website