Een nieuw vaccin kan mogelijk diabetes type 1 bij de basis aanpakken. Het brengt het afweersysteem, dat de insulineproducerende cellen aanvalt, weer in het gareel. Onderzoeker Bart Roep van het LUMC spreekt van een droom die nu in de praktijk wordt getoetst.

Zelf kan Bart Roep, hoogleraar diabetologie, immunopathologie en interventie aan het LUMC, nauwelijks bevatten dat het allemaal zo snel is gegaan. Nog geen tien jaar geleden deed hij een Vici-aanvraag voor onderzoek naar een nieuwe therapie voor diabetes type 1, waarvan alleen het concept op papier stond. ‘Inmiddels hebben we de eerste proeven gedaan bij mensen. Normaal staat voor zo’n traject ongeveer dertig jaar, maar wij hebben de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek ervan kunnen overtuigen dat proefdieronderzoek overbodig is. Ik ben ZonMw dankbaar dat ik destijds de mogelijkheid kreeg mijn ideeën uit te werken.’

Wat gaat er mis bij diabetes type 1?

‘Een jaar geleden zou ik een ander antwoord hebben gegeven, maar sinds kort is ons inzicht gewijzigd. Daarover hebben we in april dit jaar gepubliceerd in Nature Medicine. De klassieke uitleg is dat het een vergissing is van het immuunsysteem, waarvan de insulineproducerende bètacellen in de eilandjes van Langerhans in de alvleesklier het slachtoffer zijn. We hebben nu ontdekt dat de oorzaak bij de bètacellen zelf ligt. Die zijn gestrest, waarop het afweersysteem doet wat het moet doen: aanvallen en vernietigen. Het zou immers kanker of een infectie kunnen zijn. Het gevolg is dat het lichaam geen of te weinig insuline produceert. Op zich is het niet zo vreemd dat zo’n bètacel in de stress kan raken. Het zijn de hardst werkende cellen van ons lichaam. Eén bètacel kan per minuut 1 miljoen insulinemoleculen produceren, opslaan en uitscheiden.’

Werkt de bestaande insulinetherapie onvoldoende? Daarmee vul je het tekort toch aan?

‘Met insuline genees je diabetes type 1 niet, maar behandel je alleen de symptomen. Ondanks alle moderne technieken met pompjes en sensoren lukt het bij 80 procent van de patiënten niet om de bloedsuikers goed te reguleren. We moeten dus echt iets aan de oorzaak doen.’

‘We gaan bij een grote groep patiënten kijken of de insulineproductie weer op gang komt’

En dat doen jullie nu met deze nieuwe therapie?

‘Inderdaad. Onze aanpak is gericht op het heropvoeden van het afweersysteem, zodat het niet langer de bètacellen aanvalt. We nemen bloed af van de patiënt waaruit we bepaalde witte bloedcellen – de monocyten – isoleren die we kweken tot zogenaamde dendritische cellen. Deze dendritische cellen, die onderdeel zijn van het afweersysteem, kunnen T-cellen aansturen om ziekteverwekkers te elimineren in het lichaam. Die dendritische cellen brengen we in het gareel door er enkele remstofjes, waaronder vitamine D3, bij te stoppen. Tevens voegen we het specifieke eiwit van de bètacellen toe waarop het afweersysteem bij diabetespatiënten het vaak heeft gemunt. Zo leert het immuunsysteem juist die cellen met rust te laten.’

Wat gebeurt er vervolgens met de omgeschoolde dendritische cellen?

‘De patiënt krijgt zijn eigen cellen via micronaalden in de buikhuid boven de alvleesklier ingespoten. Deze vaccinatie doen we een maand later nog een keer. De cellen zwemmen telkens naar de alvleesklier waar de eilandjes van Langerhans zitten. Uit in-vitro-onderzoek blijkt dat alleen de T-cellen die specifiek de bètacellen aanvallen, worden uitgeschakeld. Dus het effect blijft beperkt tot het weefsel waar het om gaat, zodat het afweersysteem verder normaal kan blijven functioneren. Overigens worden ook de aanwezige dendritische cellen in het lichaam na vaccinatie automatisch bijgestuurd.’

Maar die bètacellen zijn inmiddels door de ziekte toch allang vernietigd?

‘In 2012 hebben we ontdekt dat de meeste patiënten met diabetes type 1 bètacellen overhouden. Die cellen zijn in winterslaap gegaan en hebben zich vermoedelijk voor het afweersysteem weten schuil te houden. We hebben steeds meer aanwijzingen dat we die slapende cellen kunnen wakker schudden en activeren. Anders zou het vaccin natuurlijk geen zin hebben.’

Hoeveel patiënten hebben jullie behandeld?

‘We kijken nu eerst wat de beste dosering is: 5, 10 of 20 miljoen dendritische cellen per injectie. Tot nu toe hebben zes patiënten zich laten inspuiten met de laagste dosering. We zien geen ongewenste bijwerkingen. Het is veilig, haalbaar en de resultaten zijn hoopgevend. Het is bijna een droom die uitkomt.’

Wat is de volgende stap?

‘Eerst moeten we deze dosisstudie afronden. Maar we bereiden ons ook al voor op een fase-II-onderzoek. We gaan bij een grote groep patiënten kijken of de gewenste insulineproductie weer op gang komt. Dit multicenteronderzoek doen we vanuit Leiden samen met het Diabetesfonds, Stichting DON en een kliniek in Los Angeles, City of Hope. Daar heb ik nu met geld van een Amerikaanse miljardair een eigen afdeling opgezet om onze nieuwe therapie te optimaliseren.’

Vanaf wanneer kunnen patiënten echt worden geholpen?

‘Dat is moeilijk te voorspellen. Er zullen nog jaren overheen gaan. We zitten wel aan de vooravond van een totaal nieuwe behandeling voor diabetes type 1. Sinds de ontdekking van insuline, bijna een eeuw geleden, zijn we nu waarschijnlijk voor het eerst in staat de oorzaak van de ziekte zelf aan te pakken.’



Auteur:  John Ekkelboom
Foto: Arno Massee

Naar boven
Direct naar: NavigatieDirect naar: InhoudDirect naar: Onderkant website