De zorg voor gezinnen in een conflictscheiding laat te wensen over. ZonMw financierde vier pilots om de zorg voor deze gezinnen te verbeteren, waaronder een pilot in Midden-Brabant. De maandelijkse bijeenkomst voor uiterst complexe conflictscheidingszaken en het instrument om ernstig partnergeweld op te sporen werpen hun vruchten af.

‘Ik wil het graag hebben over een moeder met een intellectuele beperking. Ze heeft een zoon van elf jaar die onder toezicht van een gezinsvoogd staat, voor haar dochters van vier en twee – van een andere vader – geldt dat niet. Vader wil graag omgang met zijn twee dochters, moeder werkt dat tegen.’ Aan het woord is omgangsbegeleider Eline Haafkens, werkzaam bij Kompaan en de Bocht, een hulpverleningsorganisatie in Goirle (Brabant). ‘De moeder gebruikt veel dreigementen en verbaal geweld. De vader, die daar niet tegen opgewassen is, voelt zich machteloos en gestrest. Om onverwachte confrontaties met zijn ex te voorkomen, is hij in een dorp verderop gaan wonen. Onze vraag aan jullie is: welke interventies zijn in te zetten, zodat deze dochters de ruimte krijgen om hun vader te zien? En hoe krijgen we meer stabiliteit in het gezin?’

Forum

Haafkens bespreekt haar dilemma tijdens het High Conflict Forum (HCF), een maandelijkse bijeenkomst naar Canadees voorbeeld waarbij zo’n twaalf professionals uit de regio zich buigen over uiterst complexe conflictscheidingszaken, in de volksmond vechtscheiding genoemd. Het HCF maakt deel uit van de pilot Ketenaanpak Conflictscheidingen Midden Brabant, gefinancierd door ZonMw. ZonMw financiert in dit kader vier verschillende pilots in vier landelijke regio’s.

Vier pilots

Ketenaanpak Conflictscheidingen Midden Brabant is één van vier projecten rondom conflictscheidingen die door ZonMw zijn gefinancierd. De andere projecten zijn: 

Met elkaar uit elkaar – IJsselland
Onderzoekers voerden gesprekken met gezinnen en professionals en hebben een online enquête uitgezet onder professionals. Zo ontdekten ze wat goed gaat en wat beter kan bij complexe scheidingen. Ook hebben ze de literatuur onderzocht, waarbij ze de verschillende partijen en ondersteuningsmethodes in beeld brachten. Uit het onderzoek kwamen tien aanbevelingen, waarmee professionals in pilotgebieden Deventer, Zwolle en Dalfsen aan de slag gingen. Lees meer over dit project in de ZonMw-publicatie ‘Met elkaar uit elkaar’ verbetert samenwerking professionals

Ouderschap blijft in Rotterdam
De (neven)effecten van kindgerichte interventieprogramma’s zijn onderzocht door kinderen naar hun ervaringen te vragen. Ook zijn wensen en behoeften van kinderen en hun ouders in kaart gebracht. Dit heeft geleid tot een multisectorale aanpak bij dreigende vechtscheidingen. De aanpak is preventief, kosteneffectief en gestoeld op drie evidence-based richtlijnen. Hij wordt getest in een aantal Rotterdamse wijkteams. Lees meer over dit project in de ZonMw-publicatie ‘Ouderschap blijft in Rotterdam’ biedt ook rechtbank instrumenten

Kennisplatform Kind en (Echt)Scheiding (KEES) - Noord Nederland
Er is onderzoek gedaan naar beschermende en belemmerende factoren bij het ontstaan van een vechtscheiding. Een beschermende factor is bijvoorbeeld: ouders die dicht bij elkaar gaan wonen; een belemmerende factor: psychische problematiek bij een van de ouders. Op basis van de uitkomst hebben de onderzoekers voor professionals een taxatie-instrument ontwikkeld en een routekaart voor toeleiding naar passende hulp. Bij het onderzoek waren hulpverlenende instanties, gemeenten, advocaten en rechters betrokken. Lees meer over dit project in de ZonMw-publicatie Kennisplatform Kind En (Echt)Scheiding biedt kennis en instrumenten

Averechts

Behalve Kompaan en de Bocht zijn aan tafel ook vertegenwoordigd de Raad voor de Kinderbescherming, Jeugdbescherming Brabant, Veilig Thuis, behandelcentrum Idris voor mensen met een licht verstandelijke beperking en complex gedrag en expertisecentrum William Schrikker Groep, voor opvoedproblemen bij een verstandelijke beperking. Een jurist, twee gemeenteambtenaren en een wethouder van Hart van Brabant zijn toehoorder.

High Conflict Forum-bijeenkomst, waar diverse professionals uit de regio zich buigen over complexe conflictscheidingen.

Zeer ernstig partnergeweld

Ook bij het forum zit Corine de Ruiter, hoogleraar forensische psychologie bij de Universiteit Maastricht en als onderzoeker verbonden aan het project. ‘Er is een aantal wetswijzigingen geweest om kinderen te behoeden voor schade als hun ouders gaan scheiden’, vertelt ze vooraf. ‘Zoals het recht op gelijkwaardig ouderschap en het verplichte ouderschapsplan. In de praktijk werken ze averechts. Het aantal conflictscheidingen stijgt en het geweld neemt toe. Ex-partners terroriseren, vernederen en mishandelen elkaar.’ De Ruiter vindt dat het familierechtsysteem faalt. ‘Ouders krijgen meestal een traject van mediation aangeboden. Het is naïef om te denken dat dit effectief is bij zeer ernstig partnergeweld. Vaak is er sprake van persoonlijkheidsproblematiek bij één of beide ex-partners.’ 

‘Alleen als je er concreet naar vraagt, krijg je een beeld van wat zich in een relatie heeft afgespeeld’

Om beter te kunnen vaststellen of er sprake is van partnergeweld, wordt binnen de pilot het effect onderzocht van de MASIC (Mediator’s Assessment of Safety Issues and Concerns), een interviewmethode die expliciet vraagt naar alle vormen van partnergeweld – zoals het uitdelen van een klap, maar ook stalken of seksueel geweld. De Ruiter: ‘Je vraagt specifiek aan beide ouders apart: “Heeft je partner je wel eens in het bijzijn van anderen gekleineerd of uitgescholden? Heeft hij of zij je wel eens opzettelijk buitengesloten waardoor je je huis niet binnen kon?” Er rust een maatschappelijk taboe op partnergeweld. Alleen als je er concreet naar vraagt krijg je een goed beeld van wat er zich binnen de relatie heeft afgespeeld.’

Schokkend

De MASIC is van oorsprong een Amerikaans instrument. De eerste ervaringen in Nederland zijn positief. De Ruiter: ‘Tijdens intervisiebijeenkomsten hebben we met medewerkers de MASIC-interviews besproken. Iedereen vond het schokkend om te moeten vaststellen hoeveel geweld er is in gezinnen die verwikkeld zijn in een conflictscheiding. Ook ontdekten ze dat de expliciete vraagstelling bevrijdend werkt voor ouders. Die kunnen eindelijk open zijn over hun slachtofferschap.’

Resultaten van het onderzoek 

Behalve de introductie van het HCF (High Conflict Forum) en de MASIC (het instrument om eventueel partnergeweld vast te stellen) zijn binnen het Brabantse project ruim honderd professionals getraind in basiskennis over conflictscheidingen. Het project Ketenaanpak Conflictscheidingen heeft laten zien dat in de regio Midden-Brabant nog nauwelijks een specifiek hulpaanbod voor conflictscheidingsgezinnen aanwezig is. De MASIC-pilot heeft aangetoond dat partnergeweld speelt bij het merendeel van de conflictscheidingsgezinnen die gemeld worden bij Veilig Thuis en de Raad voor de Kinderbescherming. De medewerkers van Veilig Thuis, Raad voor de Kinderbescherming en Kompaan en de Bocht hebben de MASIC opgenomen in hun diagnostisch onderzoek.

Onmacht van de keten 

Terug naar het High Conflict Forum. Bij het gezin dat besproken wordt zijn meerdere instanties betrokken, maar volgens omgangsbegeleider Haafkens ontbreekt het aan samenwerking. ‘Niet uit onwil van de keten, maar uit onmacht. Moeder wil niet dat er informatie wordt gedeeld. Bij een verschil van mening dient ze een klacht in of wisselt ze van hulpverlener.’ ‘Heeft moeder het recht om dat allemaal zelf te beslissen?’, vraagt Corine de Ruiter. De jurist antwoordt stellig van niet. De rol van de gezinsvoogd komt ter sprake. ‘Ook die wil geen informatie delen’, zegt Haafkens. De aanwezigen zijn verbaasd: waarom niet? ‘De vorige gezinsvoogd is door moeder aan de kant geschoven, de nieuwe voogd bouwt nog aan een vertrouwensband.’ De jurist is verbijsterd: ‘Deze voogd onttrekt zich aan haar verantwoordelijkheid.’ Een afgevaardigde van de Raad voor de Kinderbescherming nuanceert: ‘Deze gezinsvoogd zal haar redenen hebben. Haar primaire opdracht is de voogdij over de zoon van elf. Zij is er niet voor de dochters.’

Structuur nodig

De Ruiter en de jurist zijn het er niet mee eens. ‘Het gaat hier om een gezin’, zegt De Ruiter. ‘Deze aanpak is niet in het belang van de kinderen. Het lijkt alsof professionals bang zijn voor deze moeder. Zij heeft de macht.’ De Ruiter refereert aan een Amerikaans congres dat ze onlangs bezocht, waar juristen, gedragswetenschappers en maatschappelijk werkers aanwezig waren. ‘De hoofdboodschap luidde dat conflictscheidingsgezinnen structuur nodig hebben om na de scheiding hun kinderen goed op te voeden. Een plan met duidelijke spelregels en consequenties. In deze casus ontbreekt de structuur en professionals werken elkaar tegen.’ Ze richt het woord tot Haafkens: ‘Zo kun jij je werk niet doen.’ De omgangsbegeleider, die al vijf jaar bij dit gezin betrokken is, vertelt over een bijeenkomst in het verleden met onder anderen moeder, huisarts, gezinsvoogd en consultatiebureauarts. ‘Niemand besprak de ernst van de situatie. Totdat moeder vertrok om haar zoon van school te halen. Toen uitte iedereen zijn zorgen.’

Empathie, aandacht en respect

Eind oktober werden de uitkomsten van het project gepresenteerd tijdens een conferentie voor professionals. Een van de hoogtepunten daar was een workshop door Bill Eddy, oprichter van het High Conflict Institute in San Diego. Voormalig kinderarts en mede-projectleider Ferko Öry organiseerde de conferentie met Kompaan en de Bocht en Veilige Haven, een netwerk voor professionals bij huiselijk geweld. Hij vertelt: ‘Bill Eddy heeft een interventie ontwikkeld voor ouders in scheiding: New Ways 4 Families. Professionals leren hoe ze ouders kunnen helpen om hun conflicten op te lossen. Onder meer met zinsneden als: “Ik zie dat dit voor jou moeilijk is, je bent geraakt. Ik luister naar je, ik wil je helpen.” Volgens Öry kunnen Nederlandse professionals veel leren van de methode. ‘Ze gaan nog te vaak in discussie met ouders. Of ze wijzen met het vingertje: “Wat jij doet is niet goed voor het kind.”’

Verandering forceren

De professionals bij het HCF beginnen af te ronden. Een van de conclusies is dat de persoonlijkheidsstructuur van moeder te complex is voor de aanpak tot nu toe. De zorg zal worden opgeschaald naar managementniveau van Kompaan en de Bocht: in samenwerking met de Raad voor de Kinderbescherming en de jurist gaan ze onderzoeken hoe informatie wél gedeeld kan worden. De toehoorders van de gemeente laten weten dat ze te allen tijde bereid zijn om mee te denken en te bieden wat nodig is. ‘Er moet iets veranderen’, zegt een van hen. ‘Desnoods door buiten de lijntjes te kleuren.’

Eén rechter en uniform hulpaanbod

Beatrijs Schokkenbroek (projectleider van KEES, Noord-Nederland) en haar collega-gedragswetenschapper Detta Mellema (bij zorgaanbieder Elker) vinden dat de rechterlijke macht een belangrijke rol speelt bij het voorkomen van conflicten in scheidingszaken. Mellema: ‘Opvallend is dat de afstand tussen de rechterlijke macht en hulpverlening in Noord-Nederland veel kleiner is dan in de rest van het land. Zo worden alle zaken rond één echtscheiding behandeld door steeds dezelfde rechter. Ook is er een uniform hulpaanbod opgezet in Groningen, Friesland en Drenthe, én heeft de rechter hier de status van verwijzer. De gemeente vertrouwt blind op het oordeel en financiert. Dat leidt tot veel tijdwinst. Onlangs heeft de Raad voor de rechtspraakRechtspraak besloten dat deze werkwijze in heel Nederland ingevoerd gaat worden.’ 

Advies aan de rechtbank

De gemeenteambtenaar wordt bijgevallen door de hoogleraar. De Ruiter: ‘In Nederland is een veelheid aan organisaties betrokken bij de zorg voor kinderen in een onveilige thuissituatie. Rechters houden zich afzijdig omwille van hun onpartijdigheid. Dat moet veranderen.’ In Amerika is het beter geregeld. Daar is één instituut verantwoordelijk voor het toezicht op de veiligheid van kinderen: Child protection. Dat is zoiets als Veilig Thuis, maar met de bevoegdheid om advies aan de rechtbank uit te brengen.’ Volgens De Ruiter zijn kinderen in Nederland de dupe van de versnipperde verantwoordelijkheid. ‘Psychisch geweld is bij kinderen de sterkste voorspeller van psychische problemen op volwassen leeftijd’, zegt ze. ‘De versnippering maakt het moeilijk om voldoende structuur te bieden aan deze uiterst complexe gezinnen.’

Lees meer over de opbrengsten van dit project in een interview met wethouder Bernd Roks


De naam Eline Haafkens is op verzoek van Kompaan en de Bocht gefingeerd, om herkenbaarheid van de casus te voorkomen. Ook zijn in de casus veranderingen aangebracht.

Auteur: Riëtte Duynstee
Foto header: Hans Oostrum
Foto High Conflict Forum-bijeenkomst: Margit Dekkers

Naar boven
Direct naar: NavigatieDirect naar: InhoudDirect naar: Onderkant website