De meeste mensen die afvallen, komen telkens terug op hun oude gewicht of worden zelfs zwaarder. Gestreste vetcellen spelen hierbij een rol, ontdekte Edwin Mariman. Verrassend genoeg werkt geleidelijk afslanken niet langer door dan een crashdieet.

Uit de wetenschappelijke literatuur blijkt dat 50 tot 80 procent van de afvallers later weer op hun oude gewichtsniveau of zelfs daarboven uitkomen. Psychosociale factoren en een leefstijl van weinig bewegen en te veel eten worden vaak gezien als belangrijke oorzaken van dit fenomeen. Op basis van waarnemingen vermoedde Edwin Mariman, hoogleraar functionele genetica aan het Maastricht UMC+, dat ook vetcelstress een steentje kan bijdragen aan dit jojo-patroon. ‘Tijdens het afvallen staan vetcellen vet af om omliggende weefsels van energie te voorzien. In het begin doen ze dat makkelijk, maar na verloop van tijd wordt dat steeds minder. Tijdens het krimpen van zo’n cel krimpt het stevige skelet rondom de cel niet mee. Er ontstaat mechanische stress. Om deze stress te verminderen geeft de cel geen vet meer af en gaat zelfs weer vet opnemen.’

Welke relatie heeft die celstress met het opnieuw zwaarder worden?

‘Van twaalf mensen die na het afvallen op gewicht waren gebleven en van twaalf personen die na zo’n dieet minimaal zes kilo waren aangekomen, hebben we onderhuidse vetbiopten met elkaar vergeleken. We zagen dat de niveaus van eiwitten die stress representeren, zoals heatshockeiwitten, veel hoger waren bij mensen die weer zwaarder werden. We zaten dus in de goede richting met onze hypothese.’

Met een TOP-subsidie van ZonMw hebben jullie geprobeerd het mechanisme van vetcelstress te ontrafelen. Wat heeft dit opgeleverd?

‘We hebben 270 soorten bouwstenen van het uitwendige skelet en 107 stresseiwitten onderzocht. We vonden een groep genen die geassocieerd is met het risico van opnieuw in gewicht aankomen. Een deel van die genen heeft een relatie met witte bloedcellen. Normaal zitten witte bloedcellen overal in het lichaam ter bescherming tegen ongewenste indringers. Maar als je overgaat van slank via overgewicht naar obees, infiltreren steeds meer witte bloedcellen in vetweefsel, waar ze dan actief worden. Deze chronische milde ontsteking vergroot vermoedelijk ook de kans op het krijgen van diabetes. Je zou verwachten dat tijdens het afvallen de geïnfiltreerde witte bloedcellen in activiteit afnemen. Dit gebeurt echter slechts bij een deel van de betrokkenen. Wij hebben aanwijzingen dat wanneer iemand er niet in slaagt van die actieve witte bloedcellen af te komen, de kans groter is om weer in gewicht aan te komen.’

 

Edwin Mariman, hoogleraar functionele genetica aan het Maastricht UMC+

Zouden ontstekingsremmers dan kunnen helpen om het gewicht te handhaven?

‘Dat willen we nu juist onderzoeken. Ik heb al een bedrijf benaderd dat ontstekingsremmers produceert met de vraag om dat samen te doen. Helaas had dat bedrijf geen belangstelling, maar het is zeker de moeite waard deze mogelijkheid te bestuderen.’

 ‘Vetcelstress lijkt vooral in de eerste maanden na het afvallen een rol te spelen bij gewichtstoename’

Jullie hebben tevens het effect van een crashdieet en van een normaal dieet met elkaar vergeleken. Wat waren de resultaten?

‘De algemene gedachte is dat een crashdieet slecht is en dat je daarna sneller in gewicht aankomt. Ons vermoeden was dat zo’n dieet extra vetcelstress geeft. We hebben een groep van dertig mensen heel snel laten afvallen. Ze mochten vijf weken lang per dag slechts 500 kilocalorieën innemen, vergelijkbaar met vier krentenbollen. Een tweede even grote groep mocht gedurende drie maanden dagelijks 1250 kilocalorieën verorberen. Alle deelnemers hadden overgewicht of obesitas en vielen gemiddeld tien kilo af. Na dat afvallen hebben we iedereen vier weken op een aangepast persoonlijk dieet gezet om op gewicht te blijven. Pas na deze gewichtsstabiele periode mochten ze negen maanden hun eigen gang gaan. Ongeveer 80 procent bleek toch weer aan te komen en verrassend was dat we geen verschil tussen beide groepen vonden.’

Hoe valt dit te verklaren vanuit jullie stressmodel?

‘Het zijn slechts waarnemingen. Echte verklaringen hebben we nog niet. We zagen dat in de gewichtsstabiele periode de vetcellen zich weer voor 50 procent hadden gevuld. We denken dat dit vet afkomstig is uit andere weefsels, zoals de spieren, en bedoeld is om snel vetcelstress kwijt te raken. Het lijkt erop dat vetcelstress met name tijdens de eerste maanden na het afvallen een rol speelt bij gewichtstoename en dat in een later stadium psychosociale factoren en leefstijl de bovenhand krijgen.’

Is er hoop voor mensen met overgewicht die telkens proberen af te vallen of hebben ze levenslang?

‘Er is zeker hoop, maar we moeten nog veel onderzoek doen. Een effectstudie naar ontstekingsremmers is daar een voorbeeld van. Daarnaast zijn we geïnteresseerd in het eiwit actine in de vetcel. Actinevezels zijn via eiwitcomplexen door het celmembraan heen gekoppeld aan het externe skelet. Het zijn deze vezels die onder stress komen te staan. De samenstelling ervan zou ik in relatie tot gewichtsverandering willen bestuderen. Misschien dat het ooit met voeding of medicatie – uiteraard in combinatie met een gezonde leefstijl – mogelijk is om tijdens afvallen die stress te verminderen of het externe skelet flexibeler te maken zodat er überhaupt geen stress meer ontstaat.’


Auteur: John Ekkelboom
Foto:  Mita Stock Images
Portretfoto: Jonathan Vos

Gerelateerde artikelen

Naar boven
Direct naar: NavigatieDirect naar: InhoudDirect naar: Onderkant website