Mensen met chronische ziekten kunnen veel baat hebben bij een gezond eetpatroon. Toch maken artsen daar lang niet altijd gebruik van in de behandeling. Dat blijkt uit een kennissynthese in opdracht van ZonMw.

Voeding krijgt op dit moment nauwelijks aandacht in de behandeling, zegt Gerjan Navis. Als nefroloog van het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) werkte zij mee aan de kennissynthese Voeding als behandeling van chronische ziekten. Een multidisciplinair team verzamelde voor ZonMw kennis over mogelijke dieetmaatregelen bij chronische aandoeningen. Navis: ‘De aandacht voor gezond eten ligt nu vooral in de preventieve sfeer. Zodra je een ziekte hebt verdwijnt het onderwerp naar de achtergrond. Maar voeding is iets van jezelf en in elke fase van je leven ontzettend belangrijk. Dat geldt des te sterker als je ziek bent.’

Kennisgebrek

Voedingsdeskundige Gerda Pot van Wageningen University & Research, eveneens betrokken bij de kennissynthese, merkt op dat artsen, verpleegkundigen en praktijkondersteuners naar eigen zeggen vaak te weinig tijd hebben om aandacht te geven aan voeding. Maar het ontbreekt ze ook aan kennis. ‘Artsen krijgen nauwelijks voedingsleer in hun opleiding. Zonder voldoende kennis is het makkelijker om medicijnen voor te schrijven.’ Vier van de vijf aankomende artsen ervaren dit gebrek aan voedingsinzicht  als een gemis, blijkt uit recent onderzoek in opdracht van het ministerie van VWS. 

De kennissynthese bevat dan ook de aanbeveling om voeding een prominentere plaats te geven in de opleidingen van zorgverleners. Navis en Pot merken dat hier wat ten goede aan het veranderen is. Arts en Voeding, een vereniging van artsen die zich inzet voor een gezonde leefstijl en voeding als medicijn, maakt er werk van, zegt Navis. ‘Er moet ook veel gebeuren. Je wint zoveel als je voeding een volwaardige plaats geeft in de zorg.’

Te veel zout

Navis kan uit haar eigen praktijk als onderzoeker veel voorbeelden geven van de impact van voeding op de behandeling van ziekte. Bij haar vielen de schellen van de ogen toen zij met haar collega’s een heranalyse maakte van medische data, afkomstig uit de urine die nierpatiënten standaard inleveren bij hun behandelaar. Daaruit bleek dat een klasse medicijnen die vrijwel elke nierpatiënt gebruikt, slechts bij een derde van de patiënten werkelijk effectief was. De zogenaamde RAAS-blokkers werkten bij de andere patiënten niet of richtten zelfs schade aan. Dat bleek te komen doordat ze beduidend meer zout binnenkregen dan de dagelijkse aanbevolen 6 gram uit de Richtlijnen goede voeding van de Gezondheidsraad.

Astronomische bedragen

‘Deze klasse geneesmiddelen is bewezen effectief voor nierpatiënten met of zonder diabetes, en in de richtlijn staat dat je ze moet geven,’ zegt Navis. ‘Alleen al in Nederland gebruiken een miljoen mensen deze geneesmiddelen, ook veel mensen met hoge bloeddruk, en dat al jarenlang.’ Bij mensen die zich houden aan de maximale 6 gram zout per dag uit de Richtlijnen Goede Voeding werkt het medicijn wél, benadrukt ze. En dat is niet de enige medische winst. ‘Een nierpatiënt die zijn zoutinname beperkt, heeft vaak minder medicijnen nodig, heeft betere waarden en voelt zich beter.’  

Richtlijnen aanpassen

Eten volgens de Richtlijnen Goede Voeding is ook goed voor patiënten met andere chronische aandoeningen, zoals diabetes en hart- en vaatziekten. Deze richtlijn is dan ook een goed vertrekpunt in elke behandeling, aldus de kennissynthese. Daar waar nodig kan de behandelaar specifieke voedingsadviezen geven. Probleem is wel dat de huidige behandelrichtlijnen daarvoor nauwelijks aanwijzingen bieden. Ook is de wetenschappelijke onderbouwing van voedingsadviezen in behandelrichtlijnen vaak niet overtuigend genoeg, zegt Pot. Die bestaat vooral uit resultaten van kleine kortdurende interventies en observatiestudies. Pot wil de huidige versplinterde onderzoekspraktijk graag vervangen door grootschaliger langetermijnstudies en gecontroleerde experimenten. 

Ziekteoverstijgende aanpak

Een andere aanbeveling is om behandelmodellen te ontwikkelen vanuit een multidisciplinaire en ziekteoverstijgende aanpak. Want waar medicijnen vaak specifiek zijn en op één ziekte gericht, kan  goede voeding op meerdere ziekten een gunstig effect hebben. In die modellen zou de aandacht voor voeding gecombineerd moeten worden met die voor andere leefstijlfactoren zoals beweging en slaap, zeggen Pot en Navis. 

‘Met een volwaardige plaats van voeding in de zorg kunnen we enorme slagen maken’

Mensen met chronische ziekten zijn vaak wel degelijk gemotiveerd om gezonder te gaan eten. Dat weet Navis uit onderzoek en haar contact met patiënten. Ze hebben alleen soms zelf niet door op welke punten hun voeding tekortschiet. Bespreking van de betekenis van hun medische data kan daarbij helpen. ‘Iemand die onder behandeling is voor een nierziekte of diabetes krijgt regelmatig teruggekoppeld hoe het met zijn zoutinname en gezondheid gaat. Dat vinden patiënten nuttig. Ze roepen: het is mijn gezondheid! Inzicht in die getallen motiveert hen om gezonder te eten.’

Slimme app

Bij zo’n brede behandelaanpak hoort wel een actievere begeleiding van patiënten, zegt Pot. ‘Je leefstijl veranderen is niet makkelijk. Daar hebben mensen echt steun bij nodig.’ Wellicht kunnen diëtisten en praktijkondersteuners patiënten hierbij coachen. Maar dan moeten ze daarvoor wel voldoende tijd krijgen. ‘Je kunt er ook nieuwe technologie voor gebruiken en mensen bijvoorbeeld via een slimme app terugkoppeling en begeleiding geven.’ 

Bewijslast

De data die via zo’n app beschikbaar komen, kunnen tegelijkertijd de bewijslast over het effect van gezonde voeding vergroten, denken Pot en Navis. Zij hopen dat die ook bijdraagt tot ruimere vergoedingen voor ondersteuning van patiënten bij verandering van hun leefstijl. Daarover is in ieder geval een discussie nodig, zegt Pot. ‘Met een volwaardige plaats van voeding in de zorg kunnen we enorme slagen maken. Dat krijg je met medicatie alleen niet voor elkaar.’ 


Auteur: Veronique Huijbregts
Foto: Phoenixns shutterstock

Naar boven
Direct naar: NavigatieDirect naar: InhoudDirect naar: Onderkant website