Een tekort aan schildklierhormoon tijdens de zwangerschap verstoort de hersenontwikkeling van de vrucht. Maar een teveel leidt tot vergelijkbare schade. Dat ontdekte internist-endocrinoloog Robin Peeters van het Erasmus MC.

Wat is de rol van het schildklierhormoon tijdens de zwangerschap? 

‘In de eerste helft van de zwangerschap is de vrucht afhankelijk van het schildklierhormoon van de moeder. Het hormoon reguleert onder meer de rijping van hersencellen. Bekend is dat een tekort dit rijpingsproces vertraagt. Uit ons onderzoek blijkt dat een teveel aan schildklierhormoon eveneens de ontwikkeling van foetale hersenen schaadt. Nederland telt zo’n 700.000 mensen met een afwijkende schildklierfunctie. Een deel van hen ontwikkelt al klachten bij heel subtiele verschillen. Maar er zijn ook mensen met forse afwijkingen zonder klachten. Ze weten niet dat ze de afwijking hebben.’

Kunt u verklaren waarom zowel een te hoge als een te lage spiegel leidt tot vergelijkbare ontwikkelingsproblemen bij de vrucht? 

‘Het rijpingsproces van verschillende typen zenuwcellen moet goed op elkaar worden afgestemd. Als sommige celtypen te snel of te langzaam rijpen, komen bepaalde hersenverbindingen niet tot stand. Dat kan leiden tot mentale achterstand. De kinderen blijken later een lager IQ te hebben, tot wel zeven punten lager. Ook hebben hun hersenen minder grijze stof.’

Worden zwangere vrouwen goed gescreend op schildklierafwijkingen?

‘Alleen vrouwen met klachten worden gescreend. Bij een tekort krijgen ze het hormoon in tabletvorm toegediend. Daarbij namen artsen tot voor kort graag het zekere voor het onzekere: ze behandelden laagdrempelig met een relatief hoge dosering, zodat er genoeg hormoon beschikbaar was voor de foetus. Nu we weten dat je daarmee je doel voorbij schiet, is de internationale richtlijn aangepast. De nieuwe richtlijn adviseert om bij lage waardes van het schildklierhormoon met een lage dosis medicatie te starten.’

Uit uw onderzoek blijkt ook dat lage waardes zwangerschapshormoon (hCG) een voorspeller zijn van complicaties die voortkomen uit schildklierproblemen.

‘Het hCG – onder meer belangrijk voor de innesteling – zet de schildklier tijdens de vroege zwangerschap aan tot productie van extra schildklierhormoon, zodat ook de vrucht wordt voorzien in de behoefte. In combinatie met een hoge concentratie hCG is een hoge schildklierfunctie dan ook niet meer dan logisch. Maar met een lage hCG-meting is het alarmerend. Onze data laten zien dat vrouwen met lage hCG-waardes maar hoge spiegels schildklierhormoon méér kans hebben op zwangerschapsvergiftiging. Ook wordt hun kind vaker te vroeg geboren. De hCG-waarde is dus een goede voorspeller voor complicaties die kunnen ontstaan bij een afwijkende schildklierfunctie.’

Ook hebt u ontdekt dat bepaalde vrouwen ondanks een hoge concentratie hCG toch te weinig schildklierhormoon produceren.

‘Dat gaat om vrouwen met een auto-immuunziekte die de functie van de schildklier aantast. Hoewel het de meest voorkomende auto-immuunziekte is bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd, weten veel vrouwen niet dat ze de aandoening hebben. Als ze zwanger worden kunnen er problemen ontstaan. De schildklier reageert niet goed op het zwangerschapshormoon hCG. De vrouwen produceren daardoor te weinig schildklierhormoon om óók het kind te bedienen. In hun bloed vind je antistoffen tegen de schildklier. Zo kun je ze screenen. Er lopen nu twee klinische studies naar het nut van de behandeling met extra schildklierhormoon bij deze vrouwen.’

 ‘Het is fascinerend hoe fijn en nauw gereguleerd de schildklier werkt’ 

In de tweede helft van de zwangerschap produceert de foetus zelf schildklierhormoon. Kunnen aanstaande moeders de medicatie dan staken?  

‘Nee. Want schildklierhormoon is ook essentieel voor andere aspecten van de zwangerschap. Ook blijft de foetus afhankelijk van haar voor de jodiuminname. Jodium is een onmisbaar bestanddeel van schildklierhormoon, zelfs subtiele tekorten hebben gevolgen voor de foetale hersenontwikkeling. Maar in bepaalde delen op de wereld is jodium schaars. Jodiumtekort is wereldwijd de belangrijkste oorzaak van mentale achterstand die voorkomen had kunnen worden.’ 

In Nederland wordt jodium door bakkers toegevoegd aan brood en zout. 

‘In Engeland bijvoorbeeld, gebeurt dat niet. “Vandaar de Brexit”, grappen wij wel eens tegen Engelse collega’s. Maar er zijn meer Europese landen waar jodiumdeficiëntie een rol speelt. In Nederland bijvoorbeeld eten sommige vrouwen geen brood meer. Ook dat kan leiden tot een jodiumtekort. Wij hebben een Europese subsidie gekregen om samen met andere landen te onderzoeken wat de optimale jodiuminname is voor de foetale hersenontwikkeling. Internationale richtlijnen adviseren vrouwen met een kinderwens om extra jodium te slikken. Voor Nederlandse vrouwen met een kinderwens die weinig jodium via de voeding binnen krijgen, is het wellicht ook verstandig om jodium aan te vullen.’

Kun je ook te veel jodium binnenkrijgen? 

‘Voor alles geldt: te veel is nooit goed. Te veel jodium kan auto-immuunziekten van de schildklier uitlokken en zo schildklierontstekingen veroorzaken. In zeewier zit veel jodium. Bij Japanners die veel sushi met zeewier eten, zie je dan ook vaker schildklierafwijkingen.’

Hoe ziet uw vervolgonderzoek eruit?

‘Onderzoek richtte zich tot nu altijd op de schildklierwaarden van de moeder. Maar wat kunnen we tijdens de tweede helft van de zwangerschap zeggen over de schildklierfunctie van het kind? Kunnen we via het bloed van de moeder de schildklierconcentraties van de foetus bepalen? Ik heb een  Vidi-beurs ontvangen om dat te onderzoeken. Ook zullen we meer onderzoek gaan doen naar milieueffecten op de schildklierfunctie. Bijvoorbeeld van bestrijdingsmiddelen in groenten en fruit, of chemicaliën in drinkwater. In het vruchtwater van vrouwen vind je stoffen waarvan we weten dat die in het lab effect hebben op de schildklierwerking. Lage concentraties daarvan kunnen al grote gevolgen hebben. Het is fascinerend hoe fijn en nauw gereguleerd de schildklier werkt. Maar ook beangstigend wat de gevolgen van kleine afwijkingen zijn.’ 


Auteur: Riëtte Duynstee
Foto: Erasmus MC

Naar boven
Direct naar: NavigatieDirect naar: InhoudDirect naar: Onderkant website