Ga direct naar de inhoud Ga direct naar het hoofdmenu Ga direct naar het zoekveld
 
‘Het effect van astmamedicatie is veelbelovend’

Astmamedicatie voor patiënten taaislijmziekte

Voor een aantal varianten van de taaislijmziekte zijn dure medicijnen beschikbaar. Moleculair bioloog Jeffrey Beekman (UMCU) ontdekte dat goedkope astmamedicatie ook een gunstig effect heeft. Maar er zijn bijwerkingen.

U hebt ontdekt dat goedkope astmamedicatie effectief is bij de erfelijke taaislijmziekte. Kunnen de kostbare medicijnen de prullenbak in?

‘Nee. Bij veel patiënten met CF (cystic fibrosis) heeft een eiwit voor zouttransport de verkeerde vorm. Daardoor blijven de kanaaltjes voor zouttransport gesloten. Dat eiwit heet CFTR. Dure medicijnen – zogenaamde CFTR-modulatoren – lijmen het eiwit tot ongeveer de juiste vorm. De kanaaltjes gaan open, dus het eiwit krijgt een deel van de functie terug. Hierbij staan de kanaaltjes maar kort én gedeeltelijk open. Tenzij je het lichaam met astmamedicatie ondersteunt. Het astmamedicijn versterkt de functie van CFTR-modulatoren. De dure medicijnen blijven dus van levensbelang.’ 

Waarom is het belangrijk dat de kanaaltjes open gaan? 

‘Als het zout uit de cellen de slijmlaag niet kan bereiken, trekt deze ook geen vocht aan. Het taaie slijm hoopt zich op en gaat ontsteken. Ook de natuurlijke afweer in de slijmlaag werkt dan onvoldoende. Vooral luchtwegen, maagdarmkanaal en voortplantingsorganen raken beschadigd.’

Hoeveel mensen in Nederland hebben CF?

‘Het verantwoordelijke CFTR-gen is een groot gen waarin veel mutaties kunnen ontstaan. Bij 1800 van de 2000 varianten ontstaat de ziekte. In Nederland betreft het zo’n 1500 patiënten. Een aantal van hen moet op den duur een longtransplantatie ondergaan. Ze worden gemiddeld veertig jaar oud. Zo’n 10 tot 15 procent van de patiënten heeft varianten waarbij de eiwitten nog enige restcapaciteit vertonen. Bij hen zijn de symptomen milder.’

Werken beide medicijnen bij alle patiënten met taaislijmziekte?

‘De CFTR-modulatoren werken alleen bij patiënten met de veel voorkomende genafwijkingen, ongeveer de helft. Zelfs binnen die genafwijking heeft niet iedereen er baat bij. De medicijnen bestaan sinds 2012 en zijn een revolutie voor de patiënten bij wie ze aanslaan: voor het eerst in hun leven zijn ze fit en kunnen ze sporten. Of de astmamedicatie bij iedereen werkt, moeten we nog onderzoeken. Wij deden onze test bij patiënten met een mildere vorm van taaislijmziekte en testten het in combinatie met CFTR-modulatoren.’

U ontdekte tijdens de eerste fase van de studie het effect van astmamedicatie in minidarmpjes. Hoe voerde u die studie uit?

‘Van de patiënten hebben we uit stamcellen een reeks minidarmpjes gemaakt. Daar voegden we in het lab het medicijn aan toe. Als we de minidarmpjes zagen opzwellen, hadden ze een soort diarree. Dat was een goed teken: de slijmvliezen konden blijkbaar het zout transporteren dat vocht aantrekt. Overigens worden op deze wijze ook patiënten geselecteerd voor CFTR-modulatoren. Die therapie kost immers zo’n twee ton per jaar. Je wil zeker weten dat een patiënt er baat bij heeft.’

‘Een deel van de patiënten knapte er enorm van op. Maar veel mensen klaagden over nare bijwerkingen, zoals tintelingen en hartkloppingen’

Tijdens de tweede fase onderzocht u de veranderingen in de slijmvliezen na een langere behandeling met astmamedicatie. Hoe reageren de patiënten erop?

‘Patiënten met milde klachten kregen de astmamedicatie acht weken lang toegediend in tabletvorm, waardoor het middel alle slijmvormende organen bereikte. Een deel van de patiënten knapte er enorm van op. Maar veel mensen klaagden over nare bijwerkingen, zoals tintelingen en hartkloppingen. De werkzame stof uit de astmamedicatie 'salbutamol' blijkt op de spieren in het lichaam een andere uitwerking te hebben dan op de longen. Kortom: we zijn er nog niet. Dat astmamedicatie de kanaaltjes opent is een vernieuwend en veelbelovend inzicht, maar het is slechts een begin.’

Hoe denkt u de nare bijwerkingen te kunnen omzeilen? 

‘Samen met farmaceuten willen we kijken wat bij patiënten met CF het effect op de longen is als ze astmamedicatie inhaleren. Dat is immers het orgaan dat bij taaislijmziekte de meeste schade ondervindt. Ook gaan we in het lab onderzoeken of er meer medicijnen zijn die de kanalen voor zouttransport openen. We hebben 1400 drugs geselecteerd die we zullen uitproberen op de minidarmpjes. Het zou fantastisch zijn als we een middel vinden zonder nare bijwerkingen, waarmee we patiënten kunnen ondersteunen die reageren op CFTR-modulatoren. En nog mooier zou het zijn als je er óók patiënten met zeldzame vormen van CF mee kunt behandelen. Die patiënten vallen nu nog buiten de boot.’

In Amerika is een nieuwe CFTR-modulator op de markt. Er is discussie of die wel of niet in Nederland geïntroduceerd moet worden. Wat vindt u?

‘Wij hebben zo’n twee jaar geleden ontdekt hoe je met behulp van minidarmpjes een voorselectie van patiënten kunt maken voor de bestaande medicijnen. Wij zijn de eersten met zo’n screeningsprogramma voor mensen met CF. We gaan onderzoeken of we ook voor dit nieuwe medicijn vooraf kunnen vaststellen wie er wel of geen baat bij zal hebben. Wij hebben geen reden om aan te nemen dat het niet gaat lukken. We adviseren zorgverzekeraars daarom om het middel te vergoeden. Zeker nu we weten dat goedkope astmamedicatie of andere medicatie in de toekomst het effect kan versterken.’

Auteur: Riëtte Duynstee
Foto: Sietske Raaijmakers