Ga direct naar de inhoud Ga direct naar het hoofdmenu Ga direct naar het zoekveld
 
Onderzoek naar relatie ontsteking en tumor

‘We kunnen leukemie nu beter voorspellen’

Ontstekingsstoffen in het beenmerg kunnen bloedstamcellen beschadigen, met mogelijk leukemie tot gevolg. Hematoloog Marc Raaijmakers, die dit mechanisme ontrafelde, hoopt dat zijn inzichten leiden tot betere diagnostiek en behandeling van leukemie. En wie weet, zelfs tot preventie.

Tot vijf jaar geleden werkte Marc Raaijmakers als postdoc in het gerenommeerde Harvard Stem Cell Institute in de Amerikaanse stad Boston. Dat instituut deed ooit de ontdekking dat in het beenmerg de zogenaamde mesenchymale cellen signalen afgeven aan bloedstamcellen om zich te ontwikkelen tot bijvoorbeeld rode of witte bloedcellen of bloedplaatjes. Raaijmakers dook hier destijds dieper in en zag dat veranderingen in een bepaald type mesenchymale cel leukemie kan veroorzaken in muizen met een ziektebeeld dat lijkt op het Shwachman Diamond Syndroom (SDS). Patiënten met deze zeldzame erfelijke beenmergaandoening, die gepaard gaat met botafwijkingen, krijgen vaak acute myeloïde leukemie (AML). Terug in Nederland wilde hij zich aan het Erasmus MC verder verdiepen in de relatie tussen de mesenchymale cellen en bloedkanker. Daarvoor kreeg hij subsidie van het KWF en van ZonMw.

Wat heeft u onderzocht?

‘We zijn op zoek gegaan naar de mechanismen waarmee mesenchymale cellen in muizen bloedstamcellen laten ontsporen. We hebben ontdekt dat die cellen in het beenmerg ontstekingsstoffen maken. We denken dat die stoffen kunnen bijdragen aan het ontstaan van leukemie.’

Om wat voor soort ontstekingsstoffen gaat het?

‘Het is een groep van stoffen waarmee afweercellen in ons lichaam, zoals witte bloedcellen, ongewenste indringers doden. Dat deze ontstekingseiwitten ook in mesenchymale cellen voorkomen, was tot voor kort niet bekend. Die mesenchymale cellen komen om de een of andere reden onder stress te staan, waarna ze dat ontstekingsmechanisme aanzetten. De ontstekingseiwitten ontregelen de mitochondriën in de bloedstamcellen. Deze energiecentrales van de cel scheiden daarop zuurstofradicalen uit, die op hun beurt het DNA van de bloedstamcellen beschadigen.’

Kunnen deze bevindingen bij proefdieren eenvoudigweg vertaald worden naar de mens?

‘We hebben dat ontstekingsmechanisme ook onderzocht in het beenmerg van mensen met SDS en van laagrisico MDS-patiënten. MDS – dat staat voor myelodysplastisch syndroom – is net als SDS een beenmergziekte, maar hieraan lijden in ons land duizenden mensen. MDS-patiënten hebben beenmergfalen. De productie van hun bloedcellen is ernstig verstoord. Daardoor komen er te weinig bloedplaatjes en witte en/of rode bloedcellen in de bloedbaan terecht, met alle gevolgen van dien. Evenals SDS-patiënten hebben mensen met MDS een grotere kans op leukemie. Aan de bloedvormende cellen in het beenmerg kun je zien welke MDS-patiënten een groot risico lopen. Die kun je dan soms behandelen met chemotherapie of een beenmergtransplantatie. Maar van de laagrisico-patiënten, van wie de levensverwachting relatief goed is, krijgt een deel helaas toch leukemie. Ons onderzoek hebben we op deze subgroep gericht. We zagen hetzelfde als bij de muizen: dat mechanisme is geactiveerd bij patiënten met een grote kans op de ontwikkeling van AML. Er is dus een duidelijke relatie tussen ontsteking en leukemie. Daarover hebben we onlangs gepubliceerd in het vakblad Cell Stem Cell.

‘Het mechanisme dat wij hebben gevonden, zou eveneens kunnen gelden voor andere tumorsoorten’

Wat hebben patiënten aan deze onderzoeksresultaten?

‘We willen het aantal patiënten nog uitbreiden om te bevestigen dat het ontstekingsmechanisme voorspellend is voor het ontstaan van leukemie. Vervolgens kunnen we werken aan nieuwe diagnostiek voor laagrisico MDS-patiënten die toch leukemie kunnen krijgen. Dat zou via aankleuring van de ontstekingsstofjes in een beenmergbiopt kunnen of met een PET-scan die van buitenaf de ontsteking zichtbaar maakt. Dan zijn we in staat de patiënten beter te informeren en wellicht anders te behandelen. Uiteindelijk willen we in samenwerking met de farmaceutische industrie testen of remming van de ontsteking kan leiden tot vertraging, of nog beter, tot het voorkomen van leukemie.’

Al een idee voor zo’n ontstekingsremmer?

‘Er bestaan middelen die de ontstekingseiwitten gericht kunnen remmen. We gaan eerst onderzoeken of die in het muizenmodel werken. Bovendien willen we het ontstekingsmechanisme verder ontrafelen. Misschien dat we nog andere aangrijpingspunten vinden voor een therapie.’

Zijn jullie bevindingen alleen interessant voor MDS- en SDS-patiënten?

‘Het is niet zo dat een cel alleen door interne afwijkingen ontaardt in een kankercel. Ook de directe omgeving van zo’n cel kan daarin een rol spelen. Zo is de relatie tussen ontsteking en kanker al langer bekend. Hoe zo’n ontsteking tot kanker kan leiden, daarvan is het beeld nog incompleet. Het is speculatief, maar het mechanisme dat wij hebben gevonden, zou eveneens kunnen gelden voor andere tumorsoorten. Ieder weefsel heeft net als beenmerg dit soort micromilieus met steuncellen zoals de mesenchymale cellen. Het zou daarom interessant zijn om het ontstekingsmechanisme ook eens te onderzoeken bij andere soorten tumoren waarbij de relatie met een ontsteking al duidelijk is. Denk aan maagkanker en sommige vormen van dikke darm- en baarmoederhalskanker. Je wilt graag kanker voorkomen. Ik hoop dat ons onderzoek daaraan kan bijdragen.’

Tekst: John Ekkelboom
Foto: Levien Willemse